КОНСТИТУТСИЯ ҲАМЧУН КАФОЛАТИ СУБОТИ СИЁСӢ: ДАР ТАҶРИБАИ ТОҶИКИСТОН

Конститутсия қонуни асосии давлат буда, дар низоми давлатдорӣ ва ҳаёти сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ҷомеа мавқеи муҳим дорад. Он асосҳои сохтори давлатӣ, принсипҳои ташкили ҳокимият, тартиби фаъолияти мақомоти давлатӣ, инчунин ҳуқуқу озодиҳо ва уҳдадориҳои инсон ва шаҳрвандро муайян менамояд. Ҳар як давлати соҳибистиқлол барои таъмини қонуният, адолат ва суботи сиёсӣ ба Конститутсия ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ такя мекунад.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон Конститутсия аҳамияти махсус дорад, зеро он дар марҳалаи ташаккули давлати соҳибистиқлол қабул гардида, заминаи ҳуқуқии бунёди низоми муосири давлатдориро фароҳам овард.

Пас аз ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ 9 сентябри соли 1991 дар назди Тоҷикистон вазифаҳои муҳими ташаккули низоми мустақили давлатдорӣ, таҳияи қонунгузории миллӣ ва муайян намудани сохтори мақомоти ҳокимияти давлатӣ қарор гирифтанд. Дар чунин шароит зарурати қабули Конститутсияи нав ба миён омад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон 6 ноябри соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Ин рӯйдоди таърихӣ барои таҳкими истиқлолияти давлатӣ, муайян намудани асосҳои сохтори конститутсионӣ ва ташаккули низоми нави ҳуқуқӣ замина гузошт. Баъдан, бо мақсади такмили низоми давлатдорӣ солҳои 1999, 2003 ва 2016 ба он бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ тағйиру иловаҳо ворид карда шуданд.

Мувофиқи моддаи 1-и Конститутсия, Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Ҳар яке аз ин хусусиятҳо мазмуни хоси худро дошта, асосҳои давлатдории миллиро ифода мекунанд. Соҳибихтиёрӣ мустақилияти давлатро дар пешбурди сиёсати дохилӣ ва хориҷӣ, демократӣ будан нақши халқро ҳамчун сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ, ҳуқуқбунёдӣ волоияти қонун ва баробарии ҳама дар назди онро ифода менамояд. Дунявӣ будани давлат ҷудо будани онро аз ташкилотҳои динӣ ва ягонагӣ бошад, ягонагии ҳудуд, низоми ҳуқуқӣ ва сохтори давлатиро дар назар дорад.

Яке аз хусусиятҳои муҳими Конститутсия дорои эътибори олии ҳуқуқӣ будани он мебошад. Тамоми қонунҳо ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ бояд ба меъёрҳои он мутобиқат намоянд. Ин принсип барои таъмини фаъолияти қонунии мақомоти давлатӣ, ҳифзи тартиботи ҳуқуқӣ ва суботи сиёсӣ замина мегузорад.

Конститутсия ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрвандро арзиши олӣ эътироф намуда, кафолатҳои ҳуқуқии ҳифзи онҳоро муайян мекунад. Аз ҷумла, ҳуқуқ ба ҳаёт, озодӣ ва дахлнопазирии шахсият, таҳсил, меҳнат, ҳифзи саломатӣ, моликият ва ҳифзи судӣ, инчунин озодии сухан ва андеша аз ҳуқуқҳои асосии дар он муқарраргардида мебошанд.

Дар баробари ҳуқуқу озодиҳо, Конститутсия уҳдадориҳои шаҳрвандонро низ муайян менамояд. Риояи Конститутсия ва қонунҳо, эҳтироми ҳуқуқу озодиҳои дигарон, ҳифзи Ватан ва пардохти андозҳо аз ҷумлаи масъулиятҳои муҳими шаҳрвандӣ мебошанд. Албатта, татбиқи воқеии ҳуқуқу озодиҳо на танҳо мавҷудияти кафолатҳои конститутсионӣ, балки фаъолияти самараноки мақомоти давлатӣ, мустақилияти суд ва риояи волоияти қонунро низ талаб мекунад.

Таҷрибаи таърихии Ҷумҳурии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки Конститутсия дар шароити мураккаби ташаккули давлати соҳибистиқлол барои таъмини суботи сиёсӣ ва таҳкими пояҳои давлатдорӣ нақши муҳим бозидааст.

Дар солҳои аввали истиқлолият кишвар бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ, аз ҷумла ҷанги шаҳрвандӣ ва заиф гардидани сохторҳои давлатӣ рӯ ба рӯ гардид. Дар чунин вазъият зарурати барқарор намудани низоми қонунии давлатдорӣ ва муайян кардани асосҳои ҳуқуқии фаъолияти мақомоти ҳокимият ба миён омад. Қабули Конститутсияи соли 1994 дар ин раванд марҳалаи муҳим ба ҳисоб меравад.

Нақши Конститутсияро дар таъмини суботи сиёсӣ аз чанд ҷиҳат баррасӣ кардан мумкин аст:

Якум, таҳкими истиқлолияти давлатӣ. Конститутсия асосҳои ҳуқуқии мавҷудият ва фаъолияти Ҷумҳурии Тоҷикистонро ҳамчун давлати мустақил муайян намуда, соҳибихтиёрӣ ва тамомияти арзии кишварро аз арзишҳои муҳими давлатдорӣ медонад.

Дуюм, ташкили низоми ҳокимияти давлатӣ. Он сохтор, салоҳият ва тартиби фаъолияти мақомоти давлатиро муайян намуда, барои тақсимоти ҳокимият ва ҳамкории байни шохаҳои он замина фароҳам меорад. Ин омил ба танзими муносибатҳои сиёсӣ ва фаъолияти муназзами низоми идоракунӣ мусоидат мекунад.

Сеюм, таҳкими сулҳу субот ва ваҳдати миллӣ. Принсипҳои ягонагии давлат, баробарии шаҳрвандон дар назди қонун ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон барои ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамзистии осоишта заминаи ҳуқуқӣ фароҳам меоранд. Ҳалли масъалаҳои сиёсиву иҷтимоӣ дар доираи қонун яке аз шартҳои муҳими пешгирии низоъ мебошад.

Чорум, фароҳам овардани заминаи рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ. Кафолатҳои ҳуқуқи моликият, меҳнат, таҳсил ва ҳифзи саломатӣ барои фаъолияти озоди шаҳрвандон ва рушди соҳаҳои гуногуни ҷомеа шароити мусоид фароҳам меоранд.

Панҷум, рушди маърифати ҳуқуқӣ ва фарҳанги шаҳрвандӣ. Донистани ҳуқуқу уҳдадориҳо ва эҳтироми қонун дар байни шаҳрвандон ба таҳкими масъулияти иҷтимоӣ ва суботи ҷомеа мусоидат мекунад.

Ҳамин тариқ, Конститутсия на танҳо санади олии ҳуқуқӣ, балки омили муҳими танзими муносибатҳои сиёсӣ, муттаҳидсозии ҷомеа ва таҳкими давлатдории миллӣ мебошад.

Дар ин раванд ҷавонон ҳамчун неруи пешбарандаи ҷомеа нақши муҳим доранд. Ояндаи кишвар аз сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ, маърифати ҳуқуқӣ ва масъулиятшиносии насли ҷавон вобастагии зиёд дорад. Донистани Конститутсия ба ҷавонон имкон медиҳад, ки ҳуқуқу озодиҳои худро шиносанд, аз уҳдадориҳои шаҳрвандӣ огоҳ бошанд ва дар ҳаёти сиёсиву ҷамъиятии кишвар фаъолона иштирок намоянд.

Махсусан, донишҷӯён бояд Конститутсияро амиқ омӯзанд, ба арзишҳои миллӣ, истиқлолияти давлатӣ ва ваҳдати миллӣ эҳтиром гузоранд. Риояи қонун, эҳтироми ҳуқуқи дигарон, иштироки фаъол дар таҳсилу корҳои ҷамъиятӣ ва саҳмгузорӣ дар ободонии Ватан аз намунаҳои муҳими масъулияти шаҳрвандӣ ба ҳисоб мераванд.

Дар маҷмуъ, Конститутсия яке аз рукнҳои асосии давлатдории миллӣ ва заминаи ҳуқуқии фаъолияти низоми давлатӣ мебошад. Қабули он дар таҳкими истиқлолияти давлатӣ, ташаккули низоми ҳуқуқӣ, таъмини қонуният ва фароҳам овардани заминаи суботи сиёсӣ нақши муҳим гузошт.

Аз ин рӯ, эҳтиром ва риояи Конститутсия вазифаи ҳар як шаҳрванди кишвар аст. Мо, ҷавонон ва донишҷӯён, бояд онро амиқ омӯзем, қонунҳоро эҳтиром намоем ва бо донишандӯзӣ, фаъолияти созанда ва масъулияти баланди шаҳрвандӣ дар таҳкими суботи сиёсӣ, ҳифзи ваҳдати миллӣ ва пешрафти Тоҷикистони соҳибистиқлол саҳми арзандаи худро гузорем.

Зеро эҳтиром ба Конститутсия - эҳтиром ба қонун, давлат, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва ояндаи Ватани соҳибистиқлоламон мебошад.

Муродов Аюбҷон, донишҷӯи курси чоруми ихтисоси сиёсат ва идораи давлати Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ