НАҚШИ ИҶЛОСИЯИ XVI ШУРОИ ОЛИИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН ДАР ТАҲКИМИ ДАВЛАТДОРИИ МИЛЛӢ ВА ТАШАККУЛИ ЗАМИНАҲОИ СУЛҲУ СУБОТ

Таърихи башарият аз марҳилаҳои гуногуни ташаккул, рушд ва фурӯпошии давлатҳо иборат буда, таҷрибаи таърихии халқҳои ҷаҳон нишон медиҳад, ки устувории давлатдорӣ ба маҷмӯи омилҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ вобастагии зич дорад. Дар ин раванд фаъолияти роҳбарони сиёсӣ, хусусияти қарорҳои қабулшаванда ва қобилияти онҳо дар муттаҳид намудани ҷомеа аз ҷумлаи омилҳои муҳимми муайянкунандаи самти рушди давлат ба ҳисоб мераванд. Аз ин рӯ, омӯзиши таҷрибаи таърихии давлатсозӣ имкон медиҳад, ки хусусиятҳои асосии равандҳои сиёсӣ ва роҳҳои бартараф намудани буҳронҳои ҷамъиятӣ мавриди таҳлили илмӣ қарор гиранд.

Дар ин замина, таҳқиқи таърихи ташаккули Ҷумҳурии Тоҷикистон дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ яке аз масъалаҳои муҳимми таърихнигории миллӣ маҳсуб мешавад. Ин давра бо тағйироти амиқи сиёсиву иҷтимоӣ, зарурати ташкили низоми нави идоракунии давлатӣ ва муайян намудани самтҳои минбаъдаи рушди ҷомеа тавсиф меёбад. Махсусан, масъалаҳои таҳкими давлатдории миллӣ, истиқрори сулҳ ва таъмини ваҳдати миллӣ дар маркази таваҷҷуҳи муҳаққиқон қарор доранд.

Ба даст овардани истиқлоли давлатӣ дар соли 1991 яке аз рӯйдодҳои сарнавиштсоз дар таърихи муосири халқи тоҷик ба шумор меравад. Истиқлол барои Ҷумҳурии Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки роҳи мустақили рушди сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии худро муайян намуда, низоми давлатдории миллӣ ва заминаҳои ҳуқуқии фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатиро ташаккул диҳад. Бо вуҷуди ин, раванди бунёди давлати соҳибистиқлол дар шароити мураккаби сиёсиву иҷтимоӣ сурат гирифт. Ихтилофоти дохилӣ, бархӯрди манфиатҳои гурӯҳҳои гуногун ва ноустувории сиёсӣ ба татбиқи ҳадафҳои давлатсозӣ монеаҳои ҷиддӣ ба вуҷуд оварданд.

Пас аз пош хӯрдани Иттиҳоди Шуравӣ ва эълон гардидани истиқлоли давлатии Тоҷикистон марҳилаи нави рушди таърихии кишвар оғоз ёфт. Дар ин давра масъалаҳои ташкили низоми мустақили идоракунӣ, гузариш ба муносибатҳои нави иқтисодӣ, густариши равандҳои демократикунонӣ ва муайян намудани самтҳои сиёсати дохиливу хориҷӣ аҳаммияти махсус пайдо карданд. Аммо дар баробари ин равандҳо ихтилофоти сиёсӣ шиддат гирифта, дар натиҷа ҷанги шаҳрвандӣ оғоз гардид. Ин вазъ амнияти ҷомеа, фаъолияти муназзами мақомоти давлатӣ ва тамомияти арзии кишварро зери хатар қарор дод. Дар чунин шароит зарурати ба роҳ мондани муколамаи сиёсӣ, барқарор намудани ҳамдигарфаҳмӣ ва пайдо кардани роҳҳои осоиштаи ҳалли ихтилофот ба яке аз масъалаҳои аввалиндараҷаи ҳаёти ҷомеа табдил ёфт.

Дар ин вазъияти мураккаби сиёсиву иҷтимоӣ Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки аз 16 ноябр то 2 декабри соли 1992 дар Қасри Арбоб баргузор гардид, дар таърихи давлатдории навини тоҷикон мавқеи муҳимро ишғол менамояд. Аҳаммияти таърихии ин иҷлосия, пеш аз ҳама, дар он ифода меёбад, ки дар ҷараёни он масъалаҳои калидии ҳаёти сиёсӣ ва идоракунии давлатӣ баррасӣ гардида, барои ташкили фаъолияти минбаъдаи мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва муайян намудани самтҳои рушди кишвар қарорҳои муҳим қабул карда шуданд. Аз ин лиҳоз, иҷлосияи мазкурро метавон яке аз марҳилаҳои муҳимми ҷустуҷӯи роҳҳои бартараф намудани буҳрони сиёсӣ ва таҳкими пояҳои давлатдории миллӣ арзёбӣ намуд.

Дар омӯзиши ҳамаҷонибаи ҷанбаҳои таърихии Иҷлосияи XVI ва муайян намудани ҷойгоҳи он дар раванди ташаккули давлатдории миллӣ сарчашмаҳои гуногун аҳаммияти назаррас доранд. Аз ҷумла, асару мақолаҳои илмӣ, маводи матбуоти даврӣ, ҳуҷҷатҳои расмӣ, суханрониҳо ва паёмҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои дарки вазъи сиёсии он давра ва арзёбии қарорҳои қабулшуда заминаи муҳими таҳқиқотӣ фароҳам меоранд.

Эмомалӣ Раҳмон дар яке аз паёмҳои худ ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳаммияти таърихии ин иҷлосияро таъкид намуда, чунин иброз доштаанд: «Роҳи мо ба сӯи чунин низом аз баргузории иҷлосияи таърихии шонздаҳуми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки оғози наҷоти миллати мо аз вартаи парокандагӣ ва гузоштани аввалин хишти бинои сулҳ дар сарзамини куҳанбунёди тоҷикон буд, ибтидо мегирад». Ин баён аҳаммияти иҷлосияро дар раванди раҳоӣ аз буҳрони сиёсӣ ва фароҳам овардани заминаҳои сулҳу субот инъикос менамояд.

Тибқи маълумоти матбуоти даврӣ, 10 ноябри соли 1992 аъзои Шурои Олӣ ва Ҳукумати мусолиҳаи миллӣ изҳорот қабул намуда, омодагии худро барои истеъфо дар иҷлосияи XVI баён карданд. Дар чунин шароит, бо дастгирии давлатҳои дӯст ва мувофиқаи аъзои Ҳукумати мусолиҳаи миллӣ, 16 ноябри соли 1992 дар Қасри Арбоб, воқеъ дар ҳудуди хоҷагии ба номи Саидхоҷа Ӯрунхоҷаеви ноҳияи Хуҷанд (ҳоло ноҳияи Бобоҷон Ғафуров), Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба кори худ оғоз намуд.

Даъвати иҷлосия дар шароите сурат гирифт, ки кишвар ба ҳалли масъалаҳои таъхирнопазири сиёсӣ ва ташкили идоракунии давлатӣ ниёз дошт. Тавре муҳаққиқ Усмонҷон Ғаффоров дар китоби «Иҷлосияи тақдирсози миллат» қайд менамояд, «Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, даъвати дувоздаҳум, 16 ноябри соли 1992, соати 10-и субҳ, таҳти роҳбарии Раиси Шурои Олӣ ба кори худ оғоз кард. Аз 230 нафар вакилони Шурои Олӣ дар рӯзи аввали иҷлосия 193 нафар иштирок доштанд».

Ин маълумот аз иштироки шумораи назарраси вакилон дар баррасии масъалаҳои муҳими сиёсӣ шаҳодат медиҳад. Дар ҷараёни иҷлосия масъалаҳои марбут ба фаъолияти мақомоти давлатӣ, танзими вазъи сиёсӣ ва муайян намудани роҳҳои барқарорсозии суботи ҷомеа мавриди муҳокима қарор гирифтанд. Зарурати қабули қарорҳои саривақтӣ ва ташкили низоми самараноки идоракунии давлатӣ яке аз масъалаҳои асосии кори иҷлосия ба шумор мерафт.

18 ноябри соли 1992 лоиҳаи рӯзномаи иҷлосия барои муҳокимаи вакилон пешниҳод гардид. Он масъалаҳои муҳими сиёсӣ ва ҳуқуқиро дар бар мегирифт. Аз ҷумла, ворид намудани тағйирот ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи корпуси депутатҳои халқи Ҷумҳурии Тоҷикистон», пеш аз муҳлат қатъ намудани ваколатҳои вакилони халқ аз ҳавзаҳои алоҳидаи интихоботӣ, баррасии аризаҳои аъзои Раёсати Шурои Олӣ, бозхонди Раиси Шурои Олӣ ва интихоби Раиси нав, баррасии аризаҳои аъзои Девони Вазирон, масъалаҳои марбут ба Нишони давлатӣ ва Парчами давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, муроҷиат ба кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил, авфи умумӣ ва раҳо намудани минтақаҳои алоҳидаи ҷумҳурӣ аз муҳосираи иқтисодӣ аз ҷумлаи масъалаҳои муҳокимашуда буданд.

Баррасии ин масъалаҳо ва қабули қарорҳои дахлдор барои танзими муносибатҳои сиёсӣ, таҳкими фаъолияти мақомоти давлатӣ ва муайян намудани самтҳои минбаъдаи идоракунии кишвар аҳаммияти муҳим доштанд.

Яке аз рӯйдодҳои муҳимми иҷлосия интихоби роҳбари нави мақомоти олии намояндагии кишвар буд. 19 ноябри соли 1992 Эмомалӣ Раҳмон бо роҳи овоздиҳии пинҳонӣ ба вазифаи Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардид. Иҷлосия ҳамчунин масъалаҳои ташкили Ҳукумати нави Тоҷикистонро баррасӣ намуда, барои ташаккули сохтори нави роҳбарии давлатӣ замина фароҳам овард. Ин қарорҳо дар шароите қабул шуданд, ки кишвар ба роҳбарияти дорои масъулияти баланди сиёсӣ ва қобилияти ташкили фаъолияти мақомоти давлатӣ ниёз дошт. Аз ин ҷиҳат, интихоби роҳбарияти нав яке аз қадамҳои муҳим дар самти ҷустуҷӯи роҳҳои бартараф намудани буҳрон ва барқарорсозии идоракунии давлатӣ ба ҳисоб мерафт.

Эмомалӣ Раҳмон дар шароити мураккаби сиёсӣ ва ноустувории иҷтимоӣ масъулияти роҳбарии мақомоти олии давлатиро ба зимма гирифт. Фаъолияти роҳбарияти нави кишвар дар ин марҳила, пеш аз ҳама, ба барқарор намудани фаъолияти мақомоти давлатӣ, таҳкими асосҳои ҳуқуқии идоракунӣ ва фароҳам овардани шароит барои ҳалли осоиштаи низои дохилӣ равона гардида буд.

Яке аз самтҳои муҳимми сиёсати роҳбарияти нави кишвар ҷустуҷӯи роҳҳои ба роҳ мондани музокироти байни тоҷикон, фароҳам овардани заминаҳои ризоияти миллӣ ва барқарорсозии муносибатҳои осоишта миёни гурӯҳҳои мухталифи ҷомеа ба шумор мерафт. Дар ин раванд масъалаҳои қатъи амалиёти ҳарбӣ, бозгашти гурезаҳо ба Ватан ва барқарор намудани ҳаёти муътадили иҷтимоӣ аҳаммияти аввалиндараҷа доштанд.

Бо вуҷуди ташаккули роҳбарияти нав ва андешидани тадбирҳои сиёсӣ, дар солҳои аввали фаъолияти он низои мусаллаҳона идома ёфта, вазъи сиёсиву иҷтимоии Тоҷикистон ҳамоно мураккаб боқӣ мемонд. Аз нигоҳи таърихӣ, ин давра яке аз марҳилаҳои душвори ташаккули давлатдории муосири кишвар ба шумор меравад. Қарорҳо ва иқдомҳои сиёсии он замонро бояд дар заминаи шароити воқеии таърихӣ, вазъи ноустувори ҷомеа ва зарурати ҳифзи сохти давлатдорӣ таҳлил намуд.

Дар чунин шароит ба роҳ мондани муколамаи сиёсӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои осоиштаи ҳалли ихтилофот аҳаммияти махсус дошт. Мавқеи Эмомалӣ Раҳмон дар масъалаи расидан ба сулҳ ва барқарор намудани субот дар суханрониҳои ӯ инъикос ёфтааст. Аз ҷумла, чунин гуфтаи ӯ дар сарчашмаҳои таърихӣ зикр мегардад: «Ё ман дар Тоҷикистон сулҳ меорам ё дар ин роҳ ҷони худро нисор мекунам». Ин суханон масъулияти роҳбарияти сиёсиро дар шароити буҳронӣ ва аҳаммияти сулҳро ҳамчун ҳадафи асосии сиёсати давлатӣ инъикос менамоянд.

Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки сулҳу субот яке аз шартҳои асосии таҳкими давлатдорӣ ва таъмини рушди устувори ҷомеа мебошад. Дар давраи буҳрони сиёсӣ расидан ба сулҳи пойдор, баргардонидани гурезаҳо ба Ватан ва барқарор намудани ризоияти миллӣ аз ҷумлаи вазифаҳои муҳимтарини давлат ба ҳисоб мерафтанд. Ҳалли ин масъалаҳо танҳо тавассути тадбирҳои сиёсӣ ва ҳарбӣ имконпазир набуда, пеш аз ҳама, муколамаи созанда, эътимоди мутақобила ва ҷустуҷӯи роҳҳои мусолиҳаро тақозо мекард.

Дар марҳилаҳои минбаъдаи рушди давлатдории Тоҷикистон таҳкими сулҳу субот, таъмини ризоияти миллӣ ва бунёди давлати демократӣ, ҳуқуқбунёд ва дунявӣ ҳамчун самтҳои муҳимми сиёсати давлатӣ мавқеи хос пайдо карданд. Татбиқи ин ҳадафҳо раванди мураккаб ва тадриҷӣ буда, натиҷаҳои он дар рушди институтҳои давлатӣ, такмили заминаҳои ҳуқуқӣ ва барқарор гардидани муносибатҳои устувори иҷтимоӣ зоҳир мешаванд.

Аз ин рӯ, таҳкими давлатдории миллӣ танҳо бо қабули қарорҳои сиёсӣ маҳдуд намегардад, балки фаъолияти мунтазами мақомоти давлатӣ, риояи қонунҳо, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандон ва ташаккули фарҳанги ҳамдигарфаҳмиро низ дар бар мегирад. Дар ин замина Иҷлосияи XVI ҳамчун яке аз марҳилаҳои муҳимми таърихӣ дар раванди муайян намудани самтҳои минбаъдаи рушди Тоҷикистон арзёбӣ мешавад.

Дар ҷараёни Иҷлосияи XVI вакилони халқ масъалаҳои муҳими сиёсӣ ва ҳуқуқиро мавриди баррасӣ қарор дода, ҳангоми қабули қарорҳо ба зарурати ба эътидол овардани вазъи кишвар ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир намуданд. Фаъолияти Шурои Олӣ дар ин давра барои идомаи кори мақомоти намояндагӣ ва фароҳам овардани заминаҳои ҳуқуқии идоракунии давлатӣ аҳаммияти калон дошт.

Тибқи маълумоти сарчашмаҳои истифодашуда, дар ҷараёни иҷлосия 74 санади ҳуқуқӣ, аз ҷумла 15 қонун, 52 қарор, 6 фармон ва 1 изҳорот қабул гардидааст. Ин санадҳо соҳаҳои гуногуни ҳаёти сиёсӣ ва идоракунии давлатиро фаро гирифта, дар шароити онвақта барои танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ ва фаъолияти мақомоти давлатӣ заминаи ҳуқуқӣ фароҳам оварданд.

Дар маҷмӯъ, Иҷлосияи XVI дар ҳалли як қатор масъалаҳои тақдирсози давлатдорӣ нақши муҳим бозид. Аз ҷумла:

1. Барои ташаккули роҳбарияти нави сиёсии кишвар таҳти сарварии Эмомалӣ Раҳмон замина гузошт.
2. Барои барқарорсозии фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва таҳкими пояҳои сохти конститутсионӣ шароити зарурӣ фароҳам овард.
3. Дар раванди пешгирии хатари парокандашавии давлат ва миллат нақши муҳим бозид.
4. Барои таҳияи тадбирҳои бартараф намудани буҳрони сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ замина гузошт.
5. Дар муайян намудани самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ мусоидат намуд.

Дар баробари ин, иҷлосия барои муайян намудани самтҳои асосии сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи муҳим фароҳам овард. Ташаккули сиёсати хориҷӣ дар шароити соҳибистиқлолӣ яке аз масъалаҳои муҳимми давлатсозӣ ба шумор рафта, ба зарурати барқарор намудани муносибатҳои дипломатӣ, рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ ва муайян намудани ҷойгоҳи кишвар дар низоми муносибатҳои байнидавлатӣ вобаста буд.

Аз ин нуқтаи назар, қарорҳои иҷлосияро метавон дар доираи раванди васеътари ташаккули давлатдории миллӣ ва муайян намудани афзалиятҳои сиёсати дохиливу хориҷии Тоҷикистон таҳлил намуд. Бо вуҷуди ин, бояд таъкид кард, ки натиҷаҳои минбаъдаи ин раванд на танҳо ба қарорҳои иҷлосия, балки ба фаъолияти минбаъдаи мақомоти давлатӣ ва дигар омилҳои сиёсиву иҷтимоӣ низ вобастагӣ доштанд.

Дар таърих ҳолатҳое зиёданд, ки шахсиятҳои сиёсӣ ба равандҳои ҷамъиятӣ таъсири назаррас мерасонанд ва дар шароити буҳронӣ нақши онҳо дар муайян намудани самти рушди давлат муҳим мегардад. Таърихи Тоҷикистони соҳибистиқлол низ аз чунин марҳилаҳо истисно нест. Интихоби роҳбарияти нав дар Иҷлосияи XVI дар замоне сурат гирифт, ки кишвар бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ буд. Дар адабиёти илмӣ ин рӯйдод ҳамчун яке аз марҳилаҳои муҳимми таърихи навини тоҷикон арзёбӣ гардида, ба нақши роҳбарияти сиёсӣ дар раванди таҳкими давлатдорӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои барқарорсозии сулҳ таваҷҷуҳи махсус зоҳир мешавад.

Хулоса, Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар таърихи муосири кишвар ҳамчун марҳилаи муҳимми тағйироти сиёсӣ, идомаи фаъолияти мақомоти намояндагӣ ва ташаккули заминаҳои минбаъдаи давлатдорӣ аҳаммияти хос дорад. Дар шароите, ки кишвар бо буҳрони шадиди сиёсӣ ва низои мусаллаҳона рӯ ба рӯ буд, баррасии масъалаҳои муҳимми давлатӣ, интихоби роҳбарияти нав ва қабули қарорҳои дахлдор барои муайян намудани самтҳои минбаъдаи рушди кишвар заминаи зарурӣ фароҳам оварданд.

Аҳаммияти таърихии иҷлосия на танҳо дар қабули санадҳои ҳуқуқӣ ва муайян намудани самтҳои фаъолияти мақомоти давлатӣ, балки дар фароҳам овардани заминаҳои сиёсӣ барои ҷустуҷӯи роҳҳои ҳалли низоъ ва расидан ба ризоияти миллӣ низ ифода меёбад. Қарорҳои қабулшуда барои барқарорсозии фаъолияти мақомоти давлатӣ, таҳкими пояҳои давлатдорӣ ва муайян намудани самтҳои минбаъдаи сиёсати дохиливу хориҷии кишвар мусоидат намуданд.

Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки дар шароити буҳрони сиёсӣ фаъолияти босамари ниҳодҳои давлатӣ, риояи меъёрҳои ҳуқуқӣ, муколамаи сиёсӣ ва ҷустуҷӯи роҳҳои осоиштаи ҳалли ихтилофот аҳаммияти аввалиндараҷа доранд. Аз ин рӯ, омӯзиши ҳамаҷонибаи Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо барои дарки воқеаҳои таърихии солҳои аввали соҳибистиқлолӣ, балки барои фаҳмиши омилҳои таҳкими давлатдории миллӣ ва ташаккули заминаҳои сулҳу суботи ҷомеа низ аҳаммияти муҳим дорад.

Ҳамин тариқ, Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистонро метавон яке аз рӯйдодҳои сарнавиштсоз дар таърихи навини давлатдории тоҷикон арзёбӣ намуд, ки дар шароити буҳрони шадиди сиёсӣ барои ҳифзи давлатдории миллӣ, ташкили низоми минбаъдаи идоракунии давлатӣ ва фароҳам овардани заминаҳои истиқрори сулҳу субот нақши муҳим бозидааст.

Холмуродзода Меҳрафрӯз Бурӣ-доктори фалсафа (PhD), доктор аз рӯйи ихтисоси таърих,  дотсент, мудири кафедраи таърих ва методикаи таълими таърихи Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ