НАҚШИ КОНСТИТУТСИЯ ДАР ТАШАККУЛ ВА РУШДИ ҚОНУНГУЗОРИИ МИЛЛИИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН

Конститутсия ҳамчун қонуни асосии давлат дар низоми ҳуқуқии ҳар як ҷомеаи муосир мавқеи марказиро ишғол намуда, асосҳои сохтори давлатӣ, принсипҳои ташкили ҳокимияти давлатӣ, ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд ва самтҳои асосии танзими ҳуқуқии муносибатҳои ҷамъиятиро муайян мекунад. Маҳз тавассути меъёрҳои конститутсионӣ заминаи ҳуқуқии фаъолияти мақомоти давлатӣ ташаккул ёфта, мазмун ва самти рушди қонунгузории миллӣ муайян карда мешавад.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон Конститутсия 6 ноябри соли 1994 бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардида, барои ташаккули асосҳои ҳуқуқии давлатдории мустақил, рушди ниҳодҳои демократӣ ва такмили низоми қонунгузории миллӣ заминаи муҳим фароҳам овард. Тағйиру иловаҳои минбаъдаи ба Конститутсия воридшуда низ дар доираи тартиби муқарраргардида сурат гирифтаанд.

Мувофиқи моддаи 10 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Конститутсия эътибори олии ҳуқуқӣ дорад ва меъёрҳои он мустақиман амал мекунанд. Ин муқаррарот асоси ҳуқуқии муносибати байни Конститутсия ва дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқиро муайян намуда, мақомоти давлатиро вазифадор месозад, ки фаъолияти худро дар доираи талаботи қонуни асосӣ амалӣ намоянд.

Дар шароити рушди муносибатҳои ҷамъиятӣ, тағйирёбии равандҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ, густариши муносибатҳои байналмилалӣ ва рақамикунонии идоракунии давлатӣ масъалаи таъмини мутобиқати қонунгузории миллӣ ба принсипҳои конститутсионӣ аҳаммияти махсус касб менамояд. Зеро самаранокии низоми ҳуқуқӣ на танҳо аз шумора ва ҳаҷми санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, балки аз сифати онҳо, мувофиқати байниҳамдигарӣ ва имконияти татбиқи воқеии меъёрҳои ҳуқуқӣ вобаста мебошад.

Мақоми Конститутсия дар низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон

Конститутсия аз рӯйи мазмун ва мақоми ҳуқуқии худ аз дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ фарқ мекунад. Агар аксари қонунҳо муносибатҳои муайяни ҷамъиятиро дар соҳаҳои алоҳида танзим намоянд, Конститутсия бошад, асосҳои умумии ташкили давлат, муносибатҳои байни шахс ва давлат ва принсипҳои бунёдии низоми ҳуқуқиро муқаррар мекунад.

Моҳияти Конститутсия дар он ифода меёбад, ки он ҳамзамон санади таъсисдиҳанда, танзимкунанда ва ҳифзкунандаи муносибатҳои муҳимтарини ҷамъиятӣ мебошад. Он сохтори ҳокимияти давлатиро муайян намуда, салоҳияти мақомоти олии давлатиро муқаррар мекунад ва кафолатҳои асосии ҳуқуқу озодиҳои инсонро таҳким мебахшад.

Мутобиқи моддаи 1 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад. Ин хусусиятҳо барои тамоми қонунгузории миллӣ аҳаммияти принсипиалӣ доранд. Масалан, хусусияти ҳуқуқбунёдии давлат талаб мекунад, ки фаъолияти мақомоти давлатӣ ба қонун асос ёфта, ҳуқуқу озодиҳои инсон эҳтиром ва ҳифз карда шаванд.

Принсипи демократӣ бошад, зарурати фароҳам овардани шароити ҳуқуқии иштироки шаҳрвандонро дар идоракунии давлат тақозо мекунад. Принсипи ягонагии давлат барои ташаккули низоми ягонаи ҳуқуқӣ ва таъмини мутобиқати санадҳои ҳуқуқии мақомоти марказӣ ва маҳаллӣ аҳаммияти муҳим дорад.

Аз ин нуқтаи назар, Конститутсия на танҳо маҷмӯи меъёрҳои алоҳида, балки низоми мукаммали принсипҳо ва арзишҳои ҳуқуқие мебошад, ки мазмуни қонунгузории миллӣ бояд ба онҳо мутобиқ бошад.

Дар назарияи ҳуқуқ эътироф шудааст, ки Конститутсия метавонад ҳамчун асоси ҳуқуқии ташаккули соҳаҳои гуногуни қонунгузорӣ баромад кунад. Меъёрҳои конститутсионӣ дар қонунҳои соҳавӣ мушаххас гардида, тартиб ва механизмҳои амалисозии ҳуқуқу уҳдадориҳои субъектҳои муносибатҳои ҳуқуқиро муайян мекунанд.

Масалан, ҳуқуқ ба таҳсил дар Конститутсия заминаи умумии ҳуқуқӣ дошта, дар қонунгузории соҳаи маориф тавассути муқаррар намудани тартиби фаъолияти муассисаҳои таълимӣ, ҳуқуқу уҳдадориҳои иштирокчиёни раванди таълим ва кафолатҳои дастрасӣ ба таҳсил мушаххас мегардад.

Ҳамин тариқ, мавқеи Конститутсия дар низоми ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон бо хусусияти бунёдӣ, умумиҳатмӣ ва олии ҳуқуқии он муайян карда мешавад.

Қувваи олии ҳуқуқии Конститутсия ҳамчун кафолати мутобиқати қонунгузории миллӣ

Қувваи олии ҳуқуқӣ яке аз аломатҳои асосии Конститутсия мебошад. Ин хусусият маънои онро дорад, ки Конститутсия нисбат ба дигар санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ мақоми олӣ дошта, меъёрҳои он барои тамоми фаъолияти ҳуқуқэҷодкунӣ ва татбиқи ҳуқуқ асоси ҳатмӣ мебошанд.

Моддаи 10 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ин принсипро мустаҳкам намуда, эътибори олии ҳуқуқӣ ва мустақиман амал кардани меъёрҳои конститутсиониро эътироф мекунад. Муқаррароти мазкур барои таъмини ягонагии низоми ҳуқуқӣ ва пешгирии қабули санадҳои мухолиф ба қонуни асосӣ аҳаммияти муҳим дорад.

Қувваи олии ҳуқуқии Конститутсия дар ин самтњо зоҳир мешавад.

Аввалан, қонунгузор ҳангоми таҳия ва қабули қонунҳо бояд принсипҳои конститутсиониро ба роҳбарӣ гирад. Ҳеҷ як қонун набояд ба асосҳои сохтори конститутсионӣ ва кафолатҳои ҳуқуқу озодиҳои инсон мухолифат намояд.

Дуюм, санадҳои зерқонунӣ бояд дар доираи салоҳияти мақоми қабулкунанда ва мутобиқи Конститутсия ва қонунҳо қабул карда шаванд. Мақомоти иҷроияи давлатӣ наметавонанд бо санади зерқонунӣ муқаррароти Конститутсияро тағйир диҳанд ё ҳуқуқу уҳдадориҳоеро берун аз ваколатҳои қонунии худ муқаррар намоянд.

Сеюм, ҳангоми муайян гардидани мухолифати санади ҳуқуқӣ ба Конститутсия бояд механизмҳои қонунии баррасӣ ва бартараф намудани чунин мухолифат истифода шаванд. Ин механизмҳо вобаста ба навъи санад, мақоми қабулкунанда ва ваколатҳои мақомоти дахлдор фарқ мекунанд.

Чорум, мустақиман амал кардани меъёрҳои конститутсионӣ барои ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон аҳаммияти махсус дорад. Он маънои онро дорад, ки Конститутсия танҳо санади барномавӣ нест, балки метавонад дар доираи масъалаи ҳуқуқии мушаххас ҳамчун асоси мустақили ҳуқуқӣ истифода шавад.

Бо вуҷуди ин, мустақиман амал кардани меъёрҳои Конститутсия зарурати риояи тартиби мурофиавӣ ва салоҳияти мақомоти дахлдорро аз байн намебарад. Масалан, беэътибор донистани санади меъёрии ҳуқуқӣ бояд бо тартиби пешбининамудаи қонунгузорӣ амалӣ карда шавад.

Аз ин рӯ, қувваи олии ҳуқуқии Конститутсия танҳо хусусияти расмии санади ҳуқуқӣ набуда, балки механизми муҳими таъмини қонуният ва устувории низоми ҳуқуқии давлат мебошад.

Таъсири Конститутсия ба ташаккул ва рушди қонунгузории миллӣ

Қонунгузории миллӣ маҷмӯи мураттаби санадҳои меъёрии ҳуқуқие мебошад, ки муносибатҳои ҷамъиятиро дар доираи низоми ҳуқуқии давлат танзим мекунанд. Конститутсия дар ин низом нақши муайянкунандаи мазмун, самт ва ҳудуди танзими ҳуқуқиро иҷро менамояд. Дар заминаи Кониститутсия ду ќонуни миллї(Дар бораи танзими анъана ва љашну маросимњо ва масъулияти падару модар дар тарбияи кудак) ќабул намудем.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ» аз 30 майи соли 2017, №1414, муносибатҳои марбут ба фаъолияти ҳуқуқэҷодкунӣ, принсипҳо ва намудҳои санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, таносуби байни онҳо, тартиби таҳия, экспертиза, қабул, интишор, амал, тафсир ва мураттабсозии онҳоро танзим мекунад [2].

Ин қонун барои татбиқи амалии талаботи конститутсионӣ дар соҳаи ҳуқуқэҷодкунӣ заминаи муҳими ҳуқуқӣ фароҳам меорад.

Таъсири Конститутсия ба рушди қонунгузории миллӣ дар самтҳои зерин зоҳир мегардад.

1. Муайян намудани асосҳои ҳуқуқии қонунгузории соҳавӣ. Конститутсия барои ташаккули қонунгузории гражданӣ, ҷиноятӣ, маъмурӣ, меҳнатӣ, оилавӣ, экологӣ ва дигар соҳаҳо заминаи умумӣ фароҳам меорад.
2. Муайян намудани доираи фаъолияти мақомоти ҳуқуқэҷодкунанда. Конститутсия мақоми мақомоти олии давлатӣ ва асосҳои салоҳияти онҳоро муайян намуда, барои ташкили раванди қонунгузорӣ замина мегузорад.
3. Муайян намудани ҳадафҳои танзими ҳуқуқӣ. Принсипҳои конститутсионӣ барои таҳияи қонунҳои нав ва ворид намудани тағйиру иловаҳо ба санадҳои амалкунанда ҳамчун роҳнамо хизмат мекунанд.
4. Таъмини рушди пайдарпайи қонунгузорӣ. Конститутсия барои такмили қонунгузорӣ дар шароити тағйирёбии муносибатҳои ҷамъиятӣ заминаи устувор фароҳам меорад.
5. Ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон. Қонунгузории соҳавӣ бояд кафолатҳои конститутсиониро мушаххас намуда, тартиби амалисозӣ ва ҳифзи онҳоро муайян кунад.

Аз ин ҷиҳат, Конститутсия ҳамчун заминаи устувори низоми ҳуқуқӣ ва ҳамзамон ҳамчун омили рушди он баромад мекунад. Устувории Конститутсия имкон медиҳад, ки принсипҳои бунёдии давлатдорӣ ҳифз карда шаванд, дар ҳоле ки қонунгузории соҳавӣ метавонад вобаста ба талаботи нави ҷомеа такмил дода шавад.

Конститутсия ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд

Ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон яке аз вазифаҳои муҳимтарини Конститутсия ба ҳисоб меравад. Меъёрҳои конститутсионӣ мақоми инсон ва шаҳрвандро дар низоми ҳуқуқӣ муайян намуда, барои ҳимояи манфиатҳои қонунии шахс замина фароҳам меоранд.

Боби дуюми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳуқуқ, озодӣ ва вазифаҳои асосии инсон ва шаҳрванд бахшида шудааст. Муқаррароти он ба тамоми қонунгузории соҳавӣ таъсир мерасонанд.

Дар соҳаи қонунгузории ҷиноятӣ меъёрҳои конститутсионӣ барои ҳифзи ҳаёт, саломатӣ, озодӣ, шаъну шараф ва дигар арзишҳои инсонӣ замина мегузоранд. Дар қонунгузории меҳнатӣ онҳо барои муқаррар намудани кафолатҳои кормандон, танзими муносибатҳои меҳнатӣ ва ҳифзи ҳуқуқи иштирокчиёни ин муносибатҳо аҳаммият доранд.

Дар қонунгузории оилавӣ бошад, принсипҳои конститутсионӣ барои ҳифзи ҳуқуқи аъзои оила, ҳимояи манфиатҳои кӯдакон ва танзими ҳуқуқии муносибатҳои оилавӣ истифода мешаванд.

Ҳамчунин, ҳуқуқ ба ҳифзи судӣ яке аз кафолатҳои муҳимтарини амалисозии ҳуқуқу озодиҳои инсон мебошад. Механизмҳои мурофиавӣ бояд имконияти воқеии муроҷиат ба суд ва ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шахсро таъмин намоянд.

Дар ин замина бояд фарқ гузошт байни эътирофи ҳуқуқ дар матни Конститутсия ва амалисозии воқеии он. Ҳуқуқ танҳо дар сурате самаранок мегардад, ки механизмҳои татбиқ ва ҳифзи он равшан, дастрас ва амалкунанда бошанд.

Аз ин рӯ, нақши Конститутсия дар ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон бо муқаррар намудани ҳуқуқҳои асосӣ маҳдуд намешавад, балки зарурати ташаккули низоми муассири қонунгузорӣ ва фаъолияти босамари мақомоти давлатиро низ дар бар мегирад.

Проблемаҳои мавҷуда ва роҳҳои такмили қонунгузории миллӣ дар асоси Конститутсия

Таҳлили нақши Конститутсия дар қонунгузории миллӣ нишон медиҳад, ки дар баробари мавҷудияти заминаи мустаҳками ҳуқуқӣ, масъалаҳои такмили фаъолияти ҳуқуқэҷодкунӣ ва таъмини мутобиқати санадҳои ҳуқуқӣ аҳаммияти доимӣ доранд.

Яке аз масъалаҳои муҳим эҳтимоли ба вуҷуд омадани ихтилофҳои ҳуқуқӣ байни санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ мебошад. Чунин ихтилофҳо метавонанд дар натиҷаи тағйироти қонунгузорӣ, қабули санадҳои нав ё номукаммалии меъёрҳои мавҷуда ба миён оянд.

Масъалаи дигар ба сифати техникаи қонунгузорӣ алоқаманд аст. Истифодаи нодурусти истилоҳот, такрори меъёрҳо ва номуайянии баъзе муқаррарот метавонанд ба мушкилоти татбиқи ҳуқуқ оварда расонанд.

Ҳамчунин, барои амалисозии самараноки меъёрҳои конститутсионӣ баланд бардоштани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон ва сатҳи касбии кормандони мақомоти давлатӣ аҳаммияти калон дорад.

Бо мақсади такмили низоми ҳуқуқӣ пешниҳодҳои зерин мувофиқи мақсад мебошанд:

1. Тақвияти экспертизаи ҳуқуқии лоиҳаҳои қонун. Ҳангоми таҳияи лоиҳаҳо бояд мутобиқати онҳо ба Конститутсия ва санадҳои қонунгузории амалкунанда ҳамаҷониба санҷида шавад.
2. Такмили техникаи қонунгузорӣ. Истифодаи истилоҳоти дақиқ, сохтори мантиқӣ ва баёни равшани меъёрҳо бояд таъмин карда шавад.
3. Мураттабсозии мунтазами қонунгузорӣ. Зарур аст, ки санадҳои амалкунанда мунтазам таҳлил гардида, меъёрҳои кӯҳнашуда, такрорӣ ва ихтилофнок бо тартиби муқарраргардида бартараф карда шаванд.
4. Тақвияти назорати конститутсионӣ. Механизмҳои мавҷудаи ҳифзи волоияти Конститутсия бояд дар доираи ваколатҳои қонунии мақомоти дахлдор самаранок истифода шаванд.
5. Баланд бардоштани маърифати конститутсионӣ. Омӯзиши Конститутсия ва шарҳи ҳуқуқу уҳдадориҳои шаҳрвандон бояд дар муассисаҳои таълимӣ ва муҳити ҷамъиятӣ тақвият дода шавад.
6. Рушди дастрасии рақамӣ ба қонунгузорӣ. Истифодаи махзанҳои электронии расмӣ ва нашри саривақтии тағйиру иловаҳо барои дастрасии шаҳрвандон ба матни амалкунандаи санадҳои ҳуқуқӣ мусоидат мекунад.
7. Тақвияти ҳамкории илм ва амалияи ҳуқуқэҷодкунӣ. Ҷалби олимони ҳуқуқшинос, мутахассисони мақомоти давлатӣ ва намояндагони муассисаҳои таҳсилоти олӣ ба таҳлили лоиҳаҳои қонун метавонад сифати санадҳои меъёрии ҳуқуқиро баланд бардорад.

Амалисозии ин пешниҳодҳо метавонад барои таъмини мутобиқати қонунгузории миллӣ ба Конститутсия, пешгирии ихтилофҳои ҳуқуқӣ ва баланд бардоштани самаранокии танзими муносибатҳои ҷамъиятӣ мусоидат намояд.

Ҳаминтавр, дар натиҷаи таҳқиқ муайян гардид, ки Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ташаккул ва рушди қонунгузории миллӣ мавқеи бунёдӣ ва муайянкунанда дорад. Он асосҳои сохтори давлатӣ, принсипҳои фаъолияти мақомоти давлатӣ ва кафолатҳои ҳуқуқу озодиҳои инсонро муқаррар намуда, барои ташаккули низоми ягонаи ҳуқуқӣ замина фароҳам меорад.

Қувваи олии ҳуқуқии Конститутсия ва мустақиман амал кардани меъёрҳои он барои таъмини мутобиқати санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ ба қонуни асосии давлат аҳаммияти ҳалкунанда доранд. Қонунгузории миллӣ бояд дар асоси принсипҳои конститутсионӣ ташаккул ёфта, барои амалисозии воқеии ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таъмини қонуният хизмат намояд.

Ҳамчунин, муайян гардид, ки самаранокии нақши Конститутсия аз сифати фаъолияти ҳуқуқэҷодкунӣ, дақиқии меъёрҳои ҳуқуқӣ, фаъолияти мақомоти ваколатдор ва сатҳи маърифати ҳуқуқии ҷомеа вобаста мебошад.

Дар ин замина, такмили экспертизаи ҳуқуқии лоиҳаҳои қонун, рушди техникаи қонунгузорӣ, мураттабсозии санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, тақвияти назорати конститутсионӣ ва густариши дастрасии шаҳрвандон ба иттилооти ҳуқуқӣ самтҳои муҳими рушди минбаъдаи низоми ҳуқуқии кишвар ба ҳисоб мераванд.

 Волоияти Конститутсия бояд на танҳо ҳамчун принсипи расмии ҳуқуқӣ, балки ҳамчун талаботи воқеии тамоми раванди ҳуқуқэҷодкунӣ ва татбиқи ҳуқуқ таъмин карда шавад. Маҳз чунин муносибат метавонад ба таҳкими давлати ҳуқуқбунёд, баланд бардоштани сифати қонунгузории миллӣ ва ҳифзи самараноки ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд мусоидат намояд.

Давлатзода Шуҳрат Шерафган, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсент, мудири кафедраи ҳуқуқшиносии Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ