ИСТИҚЛОЛИЯТ - ТАҲДОБИ ДАВЛАТДОРИИ МИЛЛӢ ВА ЗАМИНАИ ДУРАХШИ МАЪРИФАТИ ТОҶИКОН

Таърих гувоҳ аст, ки ҳар миллат барои ҳифзи ҳастии маънавӣ, фарҳангӣ ва таърихии худ ба давлати мустақилу соҳибихтиёр ниёз дорад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ маҳз истиқлоли давлатӣ яке аз омилҳои муҳими ҳифзи ҳувияти миллӣ, забон, фарҳанг ва арзишҳои таърихии миллат ба шумор меравад. Барои миллати тоҷик, ки дорои таърихи куҳан ва мероси ғании маънавию фарҳангӣ мебошад, ба даст овардани Истиқлоли давлатӣ 9 сентябри соли 1991 яке аз рӯйдодҳои сарнавиштсоз ва муҳимтарини таърихӣ гардид.

Истиқлолият барои мардуми Тоҷикистон таҷассуми ормонҳои таърихии аҷдодон, эҳёи давлатдории миллӣ ва заминаи боэътимоди ташаккули ҷомеаи муосиру пешрафта мебошад. Соҳибихтиёрӣ ба Тоҷикистон имкон фароҳам овард, ки роҳи рушди худро мустақилона муайян намуда, сохти давлатдорӣ, сиёсати дохилию хориҷӣ ва самтҳои асосии пешрафти ҷомеаро мутобиқи манфиатҳои миллӣ ба роҳ монад. Қабули рамзҳои давлатии миллӣ, Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва эътирофи байналмилалии кишвар ҳамчун субъекти мустақили муносибатҳои байналмилалӣ аз дастовардҳои муҳими даврони истиқлолият ба ҳисоб мераванд.

Бо вуҷуди ин, роҳи расидан ба суботу оромӣ ва таҳкими давлатдории миллӣ осон набуд. Тоҷикистон дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ ба буҳрони шадиди сиёсиву иҷтимоӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ рӯ ба рӯ гардид. Ин вазъ ба сохтори давлатдорӣ, иқтисоди миллӣ ва зиндагии мардум таъсири манфӣ расонд. Дар чунин шароити душвор, баргузории Иҷлосияи XVI Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва талошҳои пайгирона барои расидан ба сулҳу ваҳдати миллӣ дар таъмини суботи сиёсӣ ва барқарорсозии сохти конститутсионӣ нақши муҳим бозиданд. Имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон 27 июни соли 1997 марҳилаи муҳиме дар роҳи ба эътидол овардани вазъи кишвар ва оғози раванди созандагию ободонӣ гардид.

Дар даврони истиқлолият Тоҷикистон ба таҳкими пояҳои давлатдорӣ, рушди иқтисодию иҷтимоӣ, эҳёи арзишҳои миллӣ ва густариши соҳаҳои маорифу илм таваҷҷуҳи хос зоҳир намуд. Дар ин миён маориф ва илм ҳамчун омилҳои асосии рушди устувори ҷомеа, тарбияи насли соҳибмаърифат ва ташаккули тафаккури миллӣ мавқеи муҳим пайдо карданд.

Маориф яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати иҷтимоии давлат ба шумор меравад. Таҷрибаи кишварҳои пешрафтаи ҷаҳон нишон медиҳад, ки бе рушди низоми маориф, баланд бардоштани сифати таълим ва омода намудани мутахассисони соҳибкасб расидан ба пешрафти устувори иқтисодию иҷтимоӣ душвор аст. Аз ин рӯ, дар даврони истиқлолият низоми маорифи Тоҷикистон марҳилаҳои гуногуни ислоҳот ва навсозиро паси сар намуд.

Яке аз самтҳои муҳими ин раванд бунёду таҷдиди муассисаҳои таълимӣ ва беҳтар намудани шароити таҳсил мебошад. Дар саросари кишвар муассисаҳои таҳсилоти томактабӣ ва миёнаи умумӣ, литсею гимназияҳо ва муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ бунёд ва таъмиру навсозӣ карда шуданд. Таъмини муассисаҳои таълимӣ бо таҷҳизоти муосир ва фароҳам овардани шароити мусоид барои омӯзгорону хонандагон ба баланд бардоштани сифати таълим мусоидат намуд. Бо вуҷуди ин, беҳтар намудани инфрасохтори таълимӣ ва бартараф кардани норасоии ҷойи нишаст дар баъзе минтақаҳо ҳамоно аз масъалаҳои муҳими соҳа боқӣ мемонад.

Самти дигари ислоҳот такмили мазмуну муҳтавои таҳсилот ва мутобиқ намудани он ба талаботи замони муосир мебошад. Дар муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ низоми бисёрзинагии таҳсилот ва низоми кредитии таълим ҷорӣ гардиданд. Ин раванд барои такмили барномаҳои таълимӣ, густариши ҳамкориҳои байналмилалӣ ва фароҳам овардани имкониятҳои бештари таҳсили донишҷӯён замина гузошт. Ҳамзамон, баланд бардоштани сифати омодасозии мутахассисон ва мутобиқ намудани донишҳои назариявӣ ба талаботи бозори меҳнат аз вазифаҳои муҳимми соҳа маҳсуб мешавад.

Таъсиси Маркази миллии тестии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар низоми қабули довталабон ба муассисаҳои таҳсилоти миёна ва олии касбӣ қадами муҳим дар самти таъмини шаффофият ва фароҳам овардани имкониятҳои баробар гардид. Механизми ягонаи марказонидашудаи имтиҳонсупорӣ барои коҳиш додани таъсири омилҳои субъективӣ ва фароҳам овардани шароити рақобати одилона байни довталабон мусоидат намуд.

Ҳамин тариқ, маориф дар даврони истиқлолият на танҳо воситаи саводомӯзӣ, балки омили муҳими ташаккули шахсияти соҳибмаърифат, дорои тафаккури миллӣ, ҷаҳонбинии муосир ва ҳисси баланди ватандӯстӣ гардид. Дар ин замина, баланд бардоштани мақоми омӯзгор, такмили ихтисоси омӯзгорон ва истифодаи самараноки технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ аҳаммияти хос дорад.

Дар ҷаҳони имрӯза илм яке аз сарчашмаҳои асосии пешрафти иқтисодӣ, рушди технология ва баланд бардоштани рақобатпазирии давлатҳо мебошад. Истиқлоли давлатӣ барои ташаккули сиёсати мустақили илмӣ, густариши таҳқиқоти ватанӣ ва муайян намудани самтҳои афзалиятноки рушди илм дар Тоҷикистон имкониятҳои нав фароҳам овард.

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ва муассисаҳои илмии кишвар дар омӯзиши масъалаҳои муҳими иқтисодию иҷтимоӣ, ҳифзи мероси таърихию фарҳангӣ ва рушди соҳаҳои гуногуни хоҷагии халқ саҳм мегузоранд. Таҳқиқоти илмӣ дар самтҳои энергетика, геология, кишоварзӣ, биотехнология, захираҳои об, забоншиносӣ ва таърих барои дарёфти роҳҳои ҳалли масъалаҳои мубрами кишвар аҳаммияти калон доранд. Дар баробари ин, таҳкими заминаи моддию техникии муассисаҳои илмӣ, дастгирии муҳаққиқони ҷавон ва густариши ҳамкориҳои илмии байналмилалӣ аз омилҳои муҳими рушди минбаъдаи соҳа мебошанд.

Яке аз иқдомҳои муҳими давлатӣ дар самти рушди илм эълон гардидани солҳои 2020-2040 ҳамчун Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ мебошад. Ҳадафи асосии ин иқдом тақвияти тафаккури техникӣ, баланд бардоштани сатҳи донишҳои илмӣ ва омода намудани мутахассисони ҷавобгӯ ба талаботи иқтисодиёти муосир аст. Зеро рушди устувори мамлакат дар шароити пешрафти босуръати технологияҳои нав ба истифодаи самараноки дастовардҳои илмӣ ва ҷорӣ намудани навовариҳо дар истеҳсолот вобастагии зиёд дорад.

Ташкили озмунҳои ҷумҳуриявии «Илм - фурӯғи маърифат», «Фурӯғи субҳи доноӣ китоб аст», «Тоҷикон - оинаи таърихи миллат» ва «Шоҳномахонӣ» низ дар баланд бардоштани сатҳи маърифат, тарғиби китобхонӣ, дарёфти истеъдодҳои наврасу ҷавон ва густариши худшиносии миллӣ нақши муҳим мебозад. Ин гуна иқдомҳо барои бедор намудани шавқи омӯзиш, тақвияти қобилияти эҷодӣ ва ҷалби ҷавонон ба фаъолияти илмӣ заминаи мусоид фароҳам меоранд.

Дар маҷмӯъ, рушди илм ва фаъолияти инноватсионӣ барои ҳалли масъалаҳои стратегии кишвар, аз ҷумла таъмини амнияти энергетикӣ, истифодаи оқилонаи захираҳои обу замин, баланд бардоштани ҳосилнокии кишоварзӣ ва ҳифзи мероси миллӣ аҳаммияти бузург дорад. Аз ин рӯ, дастгирии илм бояд ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи давлат ва ҷомеа арзёбӣ гардад.

Ҷавонон неруи бузурги зеҳнӣ, иҷтимоӣ ва созандаи ҳар як давлат мебошанд. Онҳо дар рушди иқтисодиёт, пешрафти илму техника, таҳкими давлатдорӣ ва ҳифзи арзишҳои миллӣ саҳми назаррас гузошта метавонанд. Аз ин рӯ, дар шароити истиқлолият сиёсати давлатии ҷавонон ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати иҷтимоии Тоҷикистон табдил ёфтааст.

Таъсиси сохторҳои давлатӣ дар самти кор бо ҷавонон, қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, аз ҷумла Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи сиёсати давлатии ҷавонон», ва татбиқи барномаҳои давлатӣ барои фароҳам овардани шароити мусоиди таҳсил, касбомӯзӣ, шуғл ва иштироки фаъоли ҷавонон дар ҳаёти ҷамъиятӣ замина гузоштанд.

Яке аз самтҳои муҳими дастгирии ҷавонон фароҳам овардани имкониятҳои таҳсил ва ҳавасмандгардонии онҳо барои ноил шудан ба дастовардҳои илмӣ мебошад. Стипендияҳои президентӣ, стипендияҳои муассисаҳои таълимӣ, грантҳо ва дигар шаклҳои дастгирӣ барои рушди қобилияти зеҳнӣ ва эҷодии ҷавонон мусоидат мекунанд. Чунин тадбирҳо, пеш аз ҳама, ба дастгирии ҷавонони болаёқат ва фароҳам овардани шароити муносиб барои амалӣ намудани неруи зеҳнии онҳо равона шудаанд.

Ҳамкориҳои байналмилалӣ дар соҳаи маориф низ барои ҷавонони тоҷик имкониятҳои нав фароҳам овардаанд. Тавассути барномаҳои таҳсилӣ, стипендияҳо ва созишномаҳои ҳамкорӣ ҷавонони кишвар метавонанд дар муассисаҳои таҳсилоти олии касбии давлатҳои гуногуни ҷаҳон таҳсил намуда, бо дониш ва таҷрибаи пешрафта шинос шаванд. Муҳим он аст, ки ин имкониятҳо ба баланд бардоштани сатҳи тахассус, рушди тафаккури мустақил ва истифодаи донишҳои андӯхта дар пешрафти Тоҷикистон мусоидат намоянд.

Ҷалби ҷавонони соҳибмаърифат ба идоракунии давлатӣ, соҳаҳои иқтисодию иҷтимоӣ, дипломатия, илм, технология ва соҳибкорӣ низ аҳаммияти хос дорад. Иштироки фаъоли онҳо дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва татбиқи ташаббусҳои созанда метавонад ба навсозии идоракунӣ, рушди иқтидори инсонӣ ва таҳкими робитаи байни наслҳо мусоидат кунад.

Дар баробари дастгирии давлатӣ, худи ҷавонон низ бояд барои баланд бардоштани сатҳи дониш, аз худ кардани касбу ҳунар, омӯзиши забонҳои хориҷӣ, истифодаи дурусти технологияҳои муосир ва ҳифзи арзишҳои миллӣ пайваста талош варзанд. Зеро ояндаи дурахшони кишвар пеш аз ҳама ба сатҳи дониш, ҷаҳонбинӣ, масъулиятшиносӣ ва фаъолияти созандаи насли ҷавон вобаста аст.

Истиқлолияти давлатӣ на танҳо дастоварди бузурги таърихӣ, балки арзиши муқаддас ва масъулияти доимии ҳар як шаҳрванди Тоҷикистон мебошад. Ҳифзи ин неъмати бузург аз ҳар фарди ҷомеа ҳисси баланди ватандӯстӣ, худшиносии миллӣ, эҳтиром ба қонун ва саҳмгузорӣ дар рушди давлату ҷомеаро тақозо мекунад.

Дар шароити мураккаби ҷаҳони муосир, ки бо тағйирёбии вазъи геополитикӣ, густариши таҳдидҳои иттилоотӣ ва зуҳури хатарҳои нави амниятӣ тавсиф мешавад, ҳифзи сулҳу субот ва таҳкими ваҳдати миллӣ аҳаммияти боз ҳам бештар пайдо мекунад. Дар ин раванд, баланд бардоштани маърифати сиёсӣ ва ҳуқуқии шаҳрвандон, рушди тафаккури интиқодӣ, истифодаи масъулонаи воситаҳои иттилоотӣ ва тарбияи ҳисси масъулиятшиносӣ дар байни ҷавонон муҳим мебошад.

Маориф ва илм дар таҳкими истиқлолияти давлатӣ нақши бунёдӣ доранд. Ҷомеае, ки ба дониш, фарҳанг, таҳқиқоти илмӣ ва навоварӣ такя мекунад, метавонад мушкилоти замонро самараноктар ҳал намуда, мавқеи худро дар ҷаҳони муосир устувор гардонад. Аз ин рӯ, рушди низоми маориф, дастгирии илм, баланд бардоштани сифати таълиму тарбия ва фароҳам овардани шароити мусоид барои рушди ҷавонон бояд аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ боқӣ монанд.

Ҳамзамон, ҳар як шаҳрванди кишвар бояд дарк намояд, ки ҳифзи истиқлолият танҳо ба зиммаи сохторҳои давлатӣ вогузор намешавад. Риояи қонун, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ, ҳифзи забони давлатӣ, муносибати ғамхорона ба мероси таърихию фарҳангӣ, саҳмгузорӣ дар ободонии Ватан ва тарбияи насли соҳибмаърифат аз ҷумлаи вазифаҳои муҳими шаҳрвандӣ мебошанд.

Хулоса, Истиқлоли давлатӣ барои миллати тоҷик заминаи эҳёи давлатдории миллӣ, рушди маорифу илм ва ташаккули ҷомеаи муосирро фароҳам овард. Дастовардҳои даврони соҳибистиқлолӣ, пеш аз ҳама, бо заҳмати созандаи мардум, талошҳои пайваста барои таъмини сулҳу субот ва рушди соҳаҳои ҳаётан муҳими кишвар алоқаманданд. Барои ҳифзи ин дастовардҳо зарур аст, ки ба донишомӯзӣ, рушди илм, тарбияи ҷавонон ва таҳкими худшиносии миллӣ таваҷҷуҳи доимӣ зоҳир карда шавад.

Истиқлолият шарафу номуси миллӣ, рамзи озодӣ ва омили асосии муайян намудани роҳи рушди Тоҷикистон мебошад. Ҳифзу таҳкими он ва саҳмгузорӣ дар пешрафти Ватан вазифаи муқаддаси ҳар як шаҳрванди кишвар аст. Танҳо бо такя ба дониш, маърифат, ваҳдати миллӣ ва меҳнати содиқона метавон ояндаи осудаву ободи Тоҷикистонро таъмин намуд.

Изатов Муҳаббат, ассистенти кафедраи фанҳои гуманитарӣ ва методикаи таълими онҳо Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ