МАҚОМИ ОМӮЗГОР ВА РУШДИ МАОРИФ ДАР ДАВРОНИ СОҲИБИСТИҚЛОЛӢ

Инсоният аз оғози мавҷудияти худ ба таълиму тарбия ниёз доштааст. Маҳз таълиму тарбия дар ташаккули маънавию ахлоқии инсон, рушди тафаккур, густариши ҷаҳонбинӣ ва фароҳам овардани заминаи камолоти шахсият нақши муҳим бозидааст. Инсон дар тӯли таърих ҳамеша ба омӯзиши табиат, шинохти ҳодисаҳои атроф ва кашфи қонунмандиҳои олами ҳастӣ майл дошта, донишҳои андӯхтаи худро ба дигарон интиқол додааст. Ҳамин раванд заминаи пайдоиш ва рушди илму маорифро фароҳам оварда, омӯзишу омӯзониданро ба яке аз рукнҳои асосии пешрафти ҷомеаи башарӣ табдил додааст.

Устоди сухан, Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ, аҳаммияти донишро дар ҳаёти инсон чунин баён кардааст:

То ҷаҳон буд аз сари одам фароз,
Кас набуд аз роҳи дониш бениёз.
Одамони бехирад андар ҳар замон,
Роҳи донишро ба ҳар гуна забон.
Гирд карданду гиромӣ доштанд,
То ба санг андар ҳаме бингоштанд.
Дониш андар дил чароғи равшан аст,
В-аз ҳама бад бар тани ту ҷавшан аст.

Ин абёти пурҳикмат, ки аз аҳаммияти дониш ва нақши он дар зиндагии инсон дарак медиҳанд, бо гузашти асрҳо арзиши худро гум накардаанд. Маънои амиқи онҳо дар он ифода меёбад, ки дониш чароғи равшанкунандаи роҳи зиндагӣ, воситаи шинохти ҳақиқат ва сипари инсон дар баробари мушкилоти рӯзгор аст. Аз ин рӯ, омӯзишу омӯзонидани дониш на танҳо барои рушди шахсият, балки барои пешрафти ҷомеа ва бақои арзишҳои маънавию фарҳангӣ аҳаммияти бузург дорад.

Дар ҳамаи давру замонҳо шахсиятҳои соҳибилму соҳибхирад барои ҳифз, густариш ва интиқоли дониш ба наслҳои оянда талош варзидаанд. Онҳо дарк мекарданд, ки танҳо тавассути омӯзиш, тарбия ва парвариши тафаккури солим метавон ҷомеаи пешрафта ва ояндаи устувор бунёд кард. Аз ҳамин ҷост, ки мақоми олимону омӯзгорон дар ҷомеа ҳамеша баланд буда, сухану андешаи онҳо ҳамчун роҳнамои зиндагӣ пазируфта мешуд.

Миллати тоҷик аз қадим бо илму дониш, хирад, фарҳанг ва маърифат робитаи ногусастанӣ доштааст. Таърихи пурифтихори миллати мо аз номи садҳо донишманд, мутафаккир, шоир ва омӯзгорони барҷаста саршор аст, ки осори онҳо на танҳо барои мардуми тоҷик, балки барои тамаддуни башарӣ арзиши баланд дорад. Абӯабдуллоҳи Рӯдакӣ, Абӯалӣ ибни Сино, Абӯнасри Форобӣ, Закариёи Розӣ ва Абӯрайҳони Берунӣ аз ҷумлаи шахсиятҳое мебошанд, ки бо осори гаронбаҳои илмӣ ва маънавии худ дар пешрафти донишҳои инсонӣ саҳми назаррас гузоштаанд.

Андешаҳои ин бузургон собит месозанд, ки арзиши инсон на танҳо ба дороии моддӣ, балки пеш аз ҳама ба дониш, хирад, фазилат ва ҳунари ӯ вобаста аст. Дар фарҳанги маънавии тоҷикон низ донишу ҳунар аз муҳимтарин меъёрҳои қадршиносии инсон ба шумор мераванд. Ин андеша дар адабиёти классикии мо борҳо таъкид шудааст.

Маҳз ба шарофати чунин суннатҳои маърифатӣ дар ҷомеаи тоҷик омӯзгор ҳамеша мавқеи хос доштааст. Ӯ на танҳо интиқолдиҳандаи дониш, балки тарбиятгари ахлоқ, роҳнамои маънавӣ ва ҳифзкунандаи арзишҳои миллӣ мебошад. Омӯзгор дар ташаккули шахсияти насли наврас, бедор намудани ҳисси масъулиятшиносӣ, ватандӯстӣ, худшиносӣ ва эҳтиром ба таъриху фарҳанги миллӣ нақши муассир мегузорад.

Бо вуҷуди ин, таърихи миллати тоҷик ҳамеша роҳи осон надоштааст. Давраҳои тӯлонии маҳрумият аз истиқлоли сиёсӣ ва маҳдудиятҳои гуногун ба рушди озодонаи баъзе ҷанбаҳои ҳаёти миллӣ таъсир расонидаанд. Бо вуҷуди мушкилот, фарзандони фарзонаи миллат барои ҳифзи забон, фарҳанг, таърих ва арзишҳои маънавӣ талош намудаанд.

Дар асри XX низ, сарфи назар аз хусусиятҳо ва маҳдудиятҳои низоми сиёсиву идеологии замон, соҳаи маориф тадриҷан рушд кард, шабакаи муассисаҳои таълимӣ васеъ гардид ва шумораи зиёди ҷавонон имкони таҳсил пайдо намуданд. Дар баробари ин, омӯзиши таъриху фарҳанги миллӣ ва инъикоси комили арзишҳои миллӣ дар барномаҳои таълимӣ на ҳамеша ба талаботи ҷомеа ҷавобгӯ буд. Бо вуҷуди чунин маҳдудиятҳо, зиёиёни тоҷик барои ҳифзи худшиносии миллӣ ва шиносонидани таърихи халқи худ саҳми арзанда гузоштанд.

Яке аз осори муҳимми ин давра китоби «Тоҷикон»-и академик Бобоҷон Ғафуров мебошад, ки дар омӯзиш ва муаррифии таърихи пурғановати миллати тоҷик ҷойгоҳи махсус дорад. Ин асар барои бедории худшиносии миллӣ, дарки решаҳои таърихӣ ва таҳкими ифтихори ватандорӣ аҳаммияти бузург пайдо кард.

Ҳамин тавр, таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки ҳифзи истиқлоли миллӣ ва рушди давлатдории миллӣ бе такя ба илму дониш, маориф ва тарбияи насли соҳибмаърифат имконнопазир аст.

Ба даст омадани Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон 9 сентябри соли 1991 дар таърихи миллати тоҷик марҳалаи нави сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангиро оғоз бахшид. Истиқлол ба мардуми Тоҷикистон имконият фароҳам овард, ки роҳи рушди мустақилонаи давлатдории худро интихоб намуда, барои эҳёи арзишҳои миллӣ, такмили низоми маориф ва ташаккули ҷомеаи нав талош варзанд.

Аммо солҳои аввали соҳибистиқлолӣ барои кишвар давраи бисёр душвор буданд. Ҷанги шаҳрвандӣ, буҳрони иқтисодӣ, ноустувории сиёсӣ ва мушкилоти иҷтимоӣ ба тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа, аз ҷумла ба низоми маориф, таъсири манфӣ расониданд. Бисёре аз муассисаҳои таълимӣ бо мушкилоти моддию техникӣ рӯ ба рӯ шуданд, таъминот бо китобҳои дарсӣ ва дигар воситаҳои таълимӣ маҳдуд гардид ва шароити фаъолияти омӯзгорон ба беҳбудӣ ниёз дошт.

Дар чунин вазъият барқарор намудани сулҳу субот, эҳёи фаъолияти муассисаҳои таълимӣ ва фароҳам овардани шароити мусоид барои таълиму тарбияи насли наврас аз масъалаҳои муҳимми давлат ба шумор мерафтанд. Роҳбарияти давлат зарурати таҳкими низоми маорифро ҳамчун омили асосии рушди ҷомеа ва ояндаи кишвар дар мадди назар қарор дод.

Бо барқарор гардидани тадриҷии сулҳу субот ва беҳтар шудани вазъи иҷтимоию иқтисодӣ барои эҳёи соҳаи маориф заминаҳои мусоид фароҳам омаданд. Омӯзгорон, сарфи назар аз мушкилоти мавҷуда, рисолати касбии худро идома дода, дар таълиму тарбияи насли ҷавон саҳми назаррас гузоштанд. Маҳз фидокорӣ, масъулиятшиносӣ ва садоқати омӯзгорон ба касби худ дар нигоҳ доштани низоми таълиму тарбия ва омода намудани кадрҳои оянда нақши муҳим бозид.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ маориф ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати иҷтимоии давлат эътироф гардид. Таваҷҷуҳ ба рушди муассисаҳои таълимӣ, беҳтар намудани шароити таҳсил, омода кардани омӯзгорони соҳибихтисос ва такмили мазмуну муҳтавои таълим тадриҷан афзоиш ёфт. Ин раванд барои баланд бардоштани сатҳи маърифатнокии аҳолӣ ва омода намудани мутахассисони ҷавобгӯ ба талаботи замон замина гузошт.

Дар солҳои соҳибистиқлолӣ барои рушди соҳаи маорифи кишвар як қатор иқдомҳои муҳим амалӣ гардиданд. Аз ҷумла, сохтмон, таъмир ва таҷдиди муассисаҳои таълимӣ, васеъ намудани имкониятҳои таҳсил, беҳтар кардани таъминоти моддию техникии мактабҳо ва ҷорӣ намудани усулҳои муосири таълим аз самтҳои муҳимми фаъолияти соҳа ба шумор мераванд.

Афзоиши таваҷҷуҳ ба бунёди муассисаҳои томактабӣ ва таҳсилоти умумӣ, коллеҷҳо ва муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ барои фароҳам овардани шароити беҳтари таълим мусоидат намуд. Ин иқдомҳо дар баробари васеъ намудани дастрасӣ ба таҳсил, барои беҳтар шудани имкониятҳои омӯзиш ва касбомӯзии насли ҷавон низ замина фароҳам оварданд.

Яке аз масъалаҳои муҳимми соҳаи маориф таъмини хонандагон бо китобҳои дарсӣ ва маводи таълимӣ мебошад. Дар даврони истиқлолият барои таҳия, нашр ва такмили китобҳои дарсӣ ва дигар маводи таълимӣ чораҳои гуногун андешида шуданд. Бо вуҷуди ин, сифати китобҳо, мутобиқати онҳо ба талаботи муосир ва дастрасии баробар ба маводи таълимӣ бояд ҳамеша мавриди таваҷҷуҳ қарор дошта бошанд.

Дар баробари ин, ҷорӣ намудани технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ дар раванди таълим ба яке аз самтҳои муҳими навсозии соҳаи маориф табдил ёфтааст. Истифодаи компютерҳо, тахтаҳои электронӣ, захираҳои рақамӣ ва шабакаи интернет барои омӯзгорону хонандагон имкониятҳои нави омӯзишро фароҳам меорад. Ин воситаҳо метавонанд раванди таълимро аёнӣ, шавқовар ва самаранок гардонида, дастрасиро ба иттилооти муосир васеъ намоянд.

Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас, рушди соҳаи маориф раванди пайваста буда, такмили инфрасохтор, баланд бардоштани сифати таълим, беҳтар намудани шароити фаъолияти омӯзгорон ва мутобиқ намудани барномаҳои таълимӣ ба талаботи замони муосир ҳамоно аҳаммияти калон доранд. Аз ин рӯ, дастовардҳои бадастомада бояд заминаи устувори пешрафти минбаъдаи соҳа бошанд.

Дар замони соҳибистиқлолӣ масъалаи баланд бардоштани мақоми омӯзгор аҳаммияти махсус касб кардааст. Омӯзгор на танҳо шахсе мебошад, ки дониш меомӯзонад, балки тарбиятгари насли оянда, ташаккулдиҳандаи ҷаҳонбинӣ ва роҳнамои маънавии ҷомеа низ ҳаст. Сифати таълиму тарбия, сатҳи маърифатнокии шаҳрвандон ва омодагии мутахассисони оянда то андозае ба дониш, малака, таҷриба ва масъулиятшиносии омӯзгор вобаста мебошад.

Дар шароити имрӯза аз омӯзгор талаб карда мешавад, ки ҳамеша дониш ва маҳорати касбии худро такмил диҳад, аз навгониҳои илму техника огоҳ бошад ва усулҳои самараноки таълимро истифода барад. Рушди босуръати технологияҳо, тағйирёбии муҳити иттилоотӣ ва талаботи бозори меҳнат зарурати омӯзиши пайваста ва худтакмилдиҳии омӯзгорро бештар мегардонанд.

Дастрасӣ ба шабакаи интернет, китобхонаҳои электронӣ, захираҳои таълимии рақамӣ ва барномаҳои омӯзишии фосилавӣ барои омӯзгорон имкониятҳои васеъ фароҳам овардааст. Акнун онҳо метавонанд маводи зарурии таълимиро ҷустуҷӯ намуда, таҷрибаи пешқадамро омӯзанд ва онро бо назардошти хусусиятҳои хонандагон дар раванди таълим истифода баранд. Ҳамзамон, истифодаи оқилонаи ин воситаҳо аз омӯзгор саводи рақамӣ, тафаккури интиқодӣ ва қобилияти арзёбии дурустии иттилоотро талаб мекунад.

Баланд бардоштани мақоми омӯзгор танҳо бо фароҳам овардани шароити моддию техникӣ маҳдуд намешавад. Эҳтироми ҷомеа, ҳифзи шаъну шарафи касбӣ, таъмини шароити муносиб барои фаъолияти эҷодӣ, имкониятҳои такмили ихтисос ва қадршиносии заҳмати омӯзгор низ омилҳои муҳимми рушди касбии ӯ мебошанд. Омӯзгор бояд имконият дошта бошад, ки вақти асосии худро ба таълиму тарбия, омодагӣ ба дарс, кор бо хонандагон ва такмили маҳорати касбӣ равона созад.

Дар баробари ҳуқуқу имкониятҳо, масъулияти омӯзгор низ бузург аст. Ӯ бояд бо рафтору гуфтор, муносибати одилона, дониш ва фарҳанги баланди муошират барои шогирдон намуна бошад. Зеро таъсири шахсии омӯзгор дар тарбияи хонанда на камтар аз мазмуни дарс аҳаммият дорад. Омӯзгори соҳибмаърифат метавонад дар дили шогирдон шавқи донишомӯзӣ, ҳисси ватандӯстӣ, эҳтиром ба арзишҳои миллӣ ва масъулиятшиносиро бедор созад.

Аз ин рӯ, баланд бардоштани мақоми омӯзгор бояд ҳамчун вазифаи муштараки давлат, ҷомеа, оила ва худи омӯзгор баррасӣ гардад. Танҳо дар сурати ҳамкории ин ниҳодҳо метавон муҳити мусоиди таълиму тарбияро фароҳам оварда, барои рушди устувори соҳаи маориф заминаи боэътимод гузошт.

Хулоса, Истиқлоли давлатӣ барои миллати тоҷик имконияти таърихии рушди мустақилона, эҳёи арзишҳои миллӣ ва ташаккули низоми муосири маорифро фароҳам овард. Дар ин давра соҳаи маориф ба яке аз самтҳои муҳимми рушди ҷомеа табдил ёфта, барои беҳтар намудани шароити таълиму тарбия, васеъ намудани имкониятҳои таҳсил ва ҷорӣ намудани технологияҳои нав иқдомҳои назаррас амалӣ гардиданд.

Бо вуҷуди ин, пешрафти воқеии маориф танҳо бо зиёд шудани шумораи муассисаҳои таълимӣ ё истифодаи воситаҳои техникӣ муайян намешавад. Сифати дониш, сатҳи тарбия, қобилияти мустақилона андешидан, эҷодкорӣ ва омодагии хатмкунандагон ба зиндагии мустақилона низ нишондиҳандаҳои муҳимми самаранокии низоми маориф мебошанд. Дар маркази ҳамаи ин равандҳо омӯзгор қарор дорад.

Маҳз омӯзгори соҳибдониш, масъулиятшинос ва навовар метавонад насли босавод, худогоҳ, ватандӯст ва созандаро тарбия намояд. Аз ин рӯ, қадршиносии заҳмати омӯзгор, фароҳам овардани шароити муносиби фаъолияти ӯ ва дастгирии рушди касбиаш сармоягузорӣ ба ояндаи миллат ва давлат мебошад.

Дар остонаи 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки соли 2026 таҷлил мегардад, зарур аст, ки дастовардҳои соҳаи маориф бо ҳисси масъулият арзёбӣ шуда, самтҳои минбаъдаи рушди он муайян карда шаванд. Умедворем, ки омӯзгорони кишвар аз фазои сулҳу субот, имкониятҳои фароҳамомада ва аҳаммияти таърихии истиқлоли миллӣ илҳоми тоза гирифта, минбаъд низ барои баланд бардоштани сифати таълиму тарбия, рушди илму дониш ва тарбияи насли шоистаи оянда саъю талош хоҳанд кард.

Зеро ояндаи давлат аз сатҳи маърифат ва ҷаҳонбинии насли ҷавон вобаста буда, тарбияи чунин насл бе омӯзгори соҳибмаърифат ва низоми муосири маориф имконнопазир аст.

Самариддинова Зайнаб, Сафаралиева Парвина, омӯзгорони кафедраи таъминоти барномавӣ ва Web-дизайни Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ