ШАФФОФИЯТ ВА АДОЛАТ ҲАМЧУН РОҲИ ПЕШГИРИИ КОРРУПСИЯ

Дар замони муосир дар баробари дигар зуҳуроти хавфнок аз қабили гардиши ғайриқонунии маводи мухаддир, терроризм ва экстремизм, инчунин масоли дигари мубрам ин фасод ё ин ки ба таври дигар ҳолатҳои коррупсионӣ мебошад, ки барои бартараф намудани ин падидаи номақбул  ҳар шаҳрванд,  сохторҳои мақомот ва дар маҷмуъ давлат дар канор буда наметавонад. 

Бояд қайд намуд, ки дар Ҷумҳурии Тоҷикистон заминаи ҳуқуқии муқовимат ба коррупсия пайваста такмил дода мешавад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи муқовимат ба коррупсия», Стратегияи давлатии муқовимат ба коррупсия ва барномаҳои соҳавӣ механизмҳои пешгирӣ, ошкор ва бартарафсозии омилҳои коррупсиониро муайян менамоянд. Аз ҷумла, ҷорӣ намудани хизматрасониҳои электронӣ, шаффофияти хариди давлатӣ, тақвияти назорати молиявӣ ва баланд бардоштани сатҳи маърифати ҳуқуқии аҳолӣ аз ҷумлаи тадбирҳои муассир ба ҳисоб мераванд.

Баъд аз соҳибистиқлол гаштан Ҷумҳурии Тоҷикистон дар қатори дигар душвориҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодию фарҳангӣ ба проблемаҳои коррупсия рӯ ба рӯ гардид. Сабабҳо ва омили асосии густариши корупсия дар ҷомеаи мо аз як тараф паст будани маърифати ҳуқуқии шаҳрвандон ва сатҳи зиндагии мардум, аз тарафи дигар омода набудани мардум ба иқтисодиёти бозоргонӣ ва дарк накардани қоидаҳои он буд. Албатта, паҳн гаштани коррупсия дар тамоми соҳаҳои ҳаёти ҷомеа Ҳукумати кишварро ба ташвиш оварда буд, зеро раванди демократикунонии ҷомеа дар рӯ ба рӯи коррупсия дар ҳолати осебпазирӣ қарор дошт. Аз ин рӯ, бо ибтикори Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон як қатор ислоҳотҳои ҳуқуқӣ дар самти танзими сохтори қонунҳо рӯйи кор омад ва барои мубориза бо коррупсия чораҳои зарурӣ андешида шуданд.

Баъди бомуваффақият имзо гардидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон, 8 сентябри соли 1997 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон амнияти иқтисодии миллиро ҳамчун моҳият ва ҳадафи мубориза бар зидди коррупсия дарк намуда, ақидаи муҳими сиёсати зиддикоррупсионии давлатро иброз намуд: “Барои мо муҳим аст, ки барои хотима ёфтан ба порахурӣ, талаву тороҷ кардани амволи давлатӣ, амвол ва саҳмияҳои халқ ва дигар ҷиноятҳои вазнин ба ягон кас, ба ягон мансабдор, сарфи назар аз обуруй ва заҳматҳои қаблӣ сустқавлӣ нанамоем”.

Коррупсия ва дигар амалҳои дорои хусусияти коррупсионӣ барои рушди иқтисодиёт ва некуаҳволии мардум, амалишавии ҳуқуқу озодиҳои инсон ва шаҳрванд, суботу оромии ҳар як кишвар монеа эҷод намуда, хавфи аз ҳама калон – нобоварии мардумро нисбат ба мақомоти давлатӣ ба бор меорад.

Коррупсия дар шароити муосир аз мушкилоти дохилӣ ба проблемаи байналмилалӣ мубаддал гардидааст.

Омӯзишҳо нишон медиҳанд, ки сатҳи баландтарини коррупсия ба паст шудани сифати хизмати давлатӣ, кам шудани сармоягузорӣ ва рушди иқтисодиёт ва ҳатто ба паст шудани сатҳи зиндагии аҳолӣ мерасонад. Барои мисол, ташкилоти Transparency International соли 2025 нишон дод, ки сатҳи коррупсия дар баъзе кишварҳои Осиёи Марказӣ ва Африқо то 70% баландтар аз миёнаи ҷаҳонӣ мебошад.

Бо назардошти ин мушкилот, ҷомеаҳои муосир ба ташаббусҳо ва механизмҳои пешгирии коррупсия рӯ овардаанд. Аз ҷумла, шаффофият ва адолат ҳамчун ду омиле, ки метавонанд ба коҳиши коррупсия мусоидат кунанд, диққати махсусро ба худ ҷалб кардаанд. Шаффофият ба маънои возеҳ ва дастрас будани маълумот, қарорҳо ва раванди идоракунии давлат ба шаҳрвандон мебошад, ки имкон медиҳад мардум ва ниҳодҳои назоратӣ фаъолияти мақомоти давлатӣ ва шахсони масъулро пайгирӣ кунанд. Адолат бошад, принсипи баробар ва ростқавлона ба татбиқи қонун ва баррасии ҳуқуқҳо мебошад, ки ба ҳар гуна беэҳтиётӣ, фавти ҳуқуқ ва фавти манфиатҳои умумӣ роҳ намедиҳад.

Шаффофият – ин дастрасии возеҳ ва равшан ба маълумот, қарорҳо ва раванди идоракунӣ мебошад. Бо шаффофият, шаҳрвандон ва ниҳодҳои мустақил метавонанд фаъолияти мақомоти давлатӣ ва шахсони масъулро назорат кунанд, барои мисол: чӣ гуна маблағҳо ҷудо мешаванд, чӣ гуна қарорҳо қабул мешаванд ва чӣ гуна натиҷаҳо ба даст меоянд.

Дар акси ҳол, набудани шаффофият имконият фароҳам меорад, ки коррупсия рушд кунад. Агар қарорҳо пинҳонӣ гирифта шаванд ва ҷараёнҳои молиявӣ дар ғарқи махфият боқӣ монанд, шахсони масъул метавонанд аз манфиатҳои умумӣ ба манфиатҳои шахсӣ гузаранд.

Шаффофият ҳамчун механизми пешгирӣ аз коррупсия имконият медиҳад, ки фаъолияти мақомот ва идораҳо ба таври равшан ва назоратшаванда барои шаҳрвандон ва ташкилотҳои мустақил дастрас бошад. Агар қарорҳо ва хароҷоти давлатӣ пинҳонӣ боқӣ монанд, шахсони манфиатдор метавонанд ба манфиатҳои шахсӣ роҳ ёбанд ва коррупсия рушд кунад. Дар муқобил, фош кардани маълумоти давлатӣ ва истифодаи технологияҳои рақамӣ барои бақайдгирӣ ва нашри маълумот имконият медиҳанд, ки шаҳрвандон ва ҷомеаи шаҳрвандӣ фаъолияти мақомотро пайгирӣ кунанд.

Адолат дар ин замина кафолат медиҳад, ки ҳуқуқ ва манфиатҳои шаҳрвандон ҳифз мешаванд ва шахсони манфиатдор ба ҷазои мутаносиб кашида мешаванд. Он инчунин асоси таъсиси эътимод миёни давлат ва ҷомеаро фароҳам меорад. Ҳар гуна амали коррупсионӣ бояд бо ҷазои муайян ва дахлдор ҷазо дода шавад, то дигарон аз чунин амалҳо даст кашанд. Бо ҳамгироии шаффофият ва адолат, имкониятҳои коррупсия ба таври назаррас коҳиш меёбанд ва дар натиҷа рушди иҷтимоӣ ва иқтисодӣ таъмин мешавад.

Бояд қайд намуд, ки ниҳодҳои мустақил барои назорати фаъолияти давлатӣ ва ҷазои коррупсия низ нақши муҳим доранд. Ин ниҳодҳо бояд аз таъсири сиёсӣ мустақил бошанд ва ба тарзи возеҳ ва шаффоф фаъолияти худро анҷом диҳанд. Мисолҳои муассир ин комиссияҳои зиддикоррупсионӣ, ниҳодҳои аудити давлатӣ ва прокуратураҳои махсуси мубориза бо фасод мебошанд. Қонунгузорӣ низ бояд ба шакли равшан амалҳои коррупсионӣ ва ҷазоҳои мутаносибро муайян кунад. Дар баъзе кишварҳо ҷазоҳои сахт барои шахсони масъул ва ширкатҳое, ки ба коррупсия даст мезананд, пешбинӣ шудааст, ки ин як таҳдиди таъсирбахш ба амалҳои коррупсионӣ мебошад.

Иштироки фаъолонаи ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ташкилотҳои ғайридавлатӣ низ муҳим аст. Шаҳрвандон метавонанд фаъолияти мақомотро пайгирӣ ва назорат кунанд, ҳисоботи коррупсионӣ таҳия кунанд ва фошсозии амалҳои коррупсионӣ тавассути васоити ахбори омма ва платформаҳои рақамӣ ба амал оранд. Дар Тоҷикистон ва баъзе кишварҳои Осиёи Марказӣ чунин таҷрибаҳо барои баланд бардоштани шаффофият ва эътимод миёни ҷомеа амалӣ шудаанд. Ҷумҳурии Тоҷикистон аз рӯзҳои аввали ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ ва ташаббусҳои созандаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қадамҳои устувори худро дар самти мубориза ба коррупсия гузошта, барои пешгирӣ аз ин гуна ҳолатҳои номатлуб тамоми заминаҳои ташкилию ҳуқуқиро фароҳам овардааст.

Бо дарназардошти таҳлил ва таҷрибаҳои амалӣ, пешниҳодҳои асосӣ барои пешгирии коррупсия чунинанд: ташкили платформаҳои рақамӣ барои назорати фаъолияти давлатӣ ва фош кардани маълумоти молиявӣ; созмони ниҳодҳои мустақил ва баланд бардоштани ваколатҳои онҳо; қонунгузории қатъӣ ва шаффоф барои ҷазои амали коррупсионӣ; иштироки фаъоли ҷомеаи шаҳрвандӣ ва таҳлили мустақилонаи фаъолияти мақомот; омӯзиши таҷрибаҳои байналмилалӣ ва мутобиқ намудани онҳо ба вазъияти миллӣ.

Муттаҳид кардани шаффофият ва адолат ҳамчун принсипҳо ва механизми амалишаванда метавонад сатҳи коррупсияро коҳиш диҳад, эътимоди шаҳрвандон ба давлатро баланд бардорад ва рушди иқтисодӣ ва иҷтимоиро таъмин созад. Ин ду омил на танҳо ҳамчун механизмҳои муқовимат бо коррупсия, балки ҳамчун арзишҳои ахлоқӣ ва ҳуқуқӣ барои рушди устувори ҷомеа аҳамияти калон доранд. Шаффофият ва адолат кафолат медиҳанд, ки ҳар як шахс ва ҳар як идора дар чаҳорчӯбаи қонун ва эътимод амал кунанд, ки ин худ асоси рушди ҷомеа ва беҳбудии зиндагии шаҳрвандон аст. Дар натиҷа, шаффофият ва адолат бояд ҳамчун афзалиятҳои стратегии ҳар давлат ва ҷомеа қабул шаванд.

Мубориза бо коррупсия дар шароити ҷаҳонишавӣ вазифаи масъул ва муҳим мебошад, ин мубориза бояд дар ҳама сатҳ роҳандозӣ шавад то рушди устувори ҷомеа ва давлат таъмин гардад.

Иброҳимова Рухшона, дотсенти  Донишгоҳи давлатии Кӯлоб  ба номи А.Рӯдакӣ