ТАВСИФ ВА ТАСНИФОТИ БОТЛОҚҲО ДАР САТҲИ ЗАМИН

Гадоев Шералӣ, дотсент, мудири кафедраи география ва сайёҳии Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ
Бобоев Неъмат, номзади илмҳои география, муаллими калон

Дар замони муосир, мушкилоти зиёди самти иқтисодӣ ва табиӣ дар ҳаёти ҳаррӯзаи аҳли башар ба амал омада истодааст ва таҳлилу омӯзиши онҳо талаботи умумибашариро тақозо дорад. Яке аз ҳамин мушкилотҳо, ки айни замон кулли сайёраро ба таҳлука андохтааст – ин масъалаи об, обшавии пиряхҳо, гармшавии сартосарии дунё ва ғайраҳо мебошанд.

Доир ба масъалаҳои захираҳои обӣ – дарёҳо, кӯлҳо, пиряхҳо, обҳои зеризаминӣ, боришоти атмосферӣ ва ғайра маълумотҳои зиёд ба табъ расидааст, вале мо имрӯз дар бораи дигар масъалаи комплекси табиӣ – ботлоқзорҳо, ки манбаҳои обӣ ба ҳисоб мераванд, маълумотҳо пешниҳод менамоем.

Ботлоқзорҳо – инҳо минтақаҳое мебошанд, ки дар адабиёти муосир дар бораи онҳо маълумотҳо ниҳоят маҳдуд мебошанд. Хусусан дар адабиёти таълимӣ доир ба ин мавзуъ нишондиҳандаҳо чандон назаррас нестанд.

Илме, ки ботлоқҳоро меомузад телмотология (ботлоқшиносӣ) меноманд.

Телмотология – ин илмест, ки обҳои ботлоқзорҳоро меомӯзад. Ин илм бахше аз география ва гидрология ба ҳисоб меравад ва хосиятҳои физикавӣ, химиявӣ, биологӣ ва геоэкологиро дар муҳити ботлоқӣ таҳқиқ мекунад.

Номаш аз калимаи юнонии «telma» (ботлоқ, оби тоқмонда) ва «logos» (илм) гирифта шудааст. Дар маҷмуъ телматология барои фаҳмидани нақши ботлоқҳо дар табиат, муҳофизати онҳо ва истифодаи оқилонаи захираҳои онҳо кӯмак мекунад.

Заминҳои ботлоқӣ ё ботлоқзорҳо аз муҳимтарин маҷмааҳои табиӣ буда, ҳамчун макони зисти обхокиҳо ва ширхӯрони обӣ, паррандагон, моҳӣ ва ҳайвоноти бемӯҳра хизмат мекунанд. Заминҳои ботлоқиро метавон ҳамчун ботлоқзорҳои бешазорҳо (минтақаҳои аз ҳад зиёд намноки сатҳи замин, ки бо қабати торф камтар аз 30 см пӯшонида шудаанд) муаррифӣ намуд, ботлоқҳо ( ки об торфро пурра фаро мегирад, ва ғафсии он на камтар аз 30 см), ботлоқҳои торфӣ (об камтар аз торф буда қабати торфдор зиёда аз 50 см) буда метавонанд. Ин минтақаҳо тақрибан 6%- и ҳудуди заминро ишғол мекунанд.[1]

Аввалин маълумот дар бораи ҷойгиршавии географии ботлоқҳо дар Русия дар охири асри гузашта пайдо шуд. Ҳамин тавр, дар эҷодиёти Г.И.Танфилев (аз соли 1888 сар карда) маълумотҳо оид ба навъхои ботлоқхои қисми авропоии Россия барои губернияҳои алоҳида бори аввал оварда шудаанд.

Дар соли 1955 схемаи ноҳияҳои ботлоқӣ аз тарафи М.Н.Никонова нашр карда шуд, ки хусусиятҳои миқдорӣ ва сифатии ботлоқзорҳои торф ва дараҷаи олудашавии торф дар қаламрави Русия ба назар гирифта шудааст. Вай 4 минтақаи ҷамъшавии торфро муайян кардааст: қутбӣ (тартиби торф камтар аз 1%), интенсивӣ (ба ҳисоби миёна қариб 10% ва дар баъзе мавзеъҳо то 30–40%), заиф (торф паст) ва ночиз (торфзорҳо ниҳоят каманд).

Ноҳиябандии Е.А.Галкина (1967) нисбат ба дигарҳо бештар ба хусусиятҳои азоналӣ (геологӣ-геоморфологӣ, палеогеографӣ, шароити ғизодиҳии обӣ-минералӣ ва ғайра) алоқаманд аст. Дар ҳудуди минтақаи ҷангал вай шаш «минтақахои ботлоқзор»-ро муайян мекунад, ки ба андозаи муайян ба минтақаҳои бузурги табиӣ-географӣ мувофиқат мекунанд: Сипари кристаллии Балтика, ҳамвории Рус, пастии Сибири Ғарбӣ, Платои Сибири Марказӣ, баландкӯҳи Сибири Шарқӣ ва ҳамвории Шарқи Дур. «Кишварҳои ботлоқ» аз рӯи навъҳои ботлоқҳо ва марҳилаҳои инкишофи онҳо ба минтақаҳои ботлоқӣ тақсим карда мешаванд.

Дар байни схемаҳои ноҳиябандии ботлоқзорҳо аз рӯи маҷмӯи хусусиятҳои ботлоқ (табиати сарпӯши наботот, конҳои торф, шароити ҷойгиршавӣ дар релеф ва ғ.) ва минтақабандии ботаникию географии ботлоқҳо барои қисми аврупоии Русияи С.Н.Тюремнов (1976)-ро зикр кардан лозим аст. Дар бораи ноҳияҳои охирини ботлоқҳо барои тамоми қаламрави Россия М. Бох ва В.В. Мазинг (1979) маълумот овардаанд. Калонтарин воҳидҳои ин минтақасозӣ (минтақаҳои ботлоқзорӣ) ба воҳидҳои минтақавии Н.Я. Kaтс (1948, 1971) таалуқ доранд, вале номҳои гуногун доранд.

Соли 1988 схемаи типологии нохиябандии ботлоқҳои торф дар саросари ҷаҳон нашр шуд (В.Д. Марков ва дигарон). Дар рафти татқиқи он тамоми комплекси шароити географии ташаккул ва тараққиёти ботлоқҳо ба назар гирифта шуд.

Тақсимоти ботлоқҳо дар рӯи кураи замин одатан аз рӯи иқлим ва пеш аз ҳама бо унсурҳои таркибии он – намӣ ва гармӣ муайян карда мешавад. Минтақавии арзӣ дар тақсимоти ботлоқҳо махсусан дар ҳудуди ҳамвории қисми аврупоии Русия ва Сибири Ғарбӣ равшан намоён аст. Минтақаҳои ботлоқӣ одатан ба минтақаҳои набототӣ мувофиқат мекунанд.

Ба гуфтаи Н. Я. Катс дар ҳудуди мамлакат (Россия) аз шимол ба ҷануб ноҳиябандии минтақаҳои зерини ботлоқиро фарқ мекунанд:[6]

1) ботлоқҳои минералии арктикӣ;

2) ботлоқҳои ҳамвор;

3) ботлоқҳои камбар;

4) ботлоқҳои торф аз навъи Aapa;

5) торфзорҳои барҷастаи олиготрофӣ;

6) торфзорҳои эвтрофӣ ва олиготрофии санавбар-сфагнум;

7) ботлоқҳои эвтрофӣ ва ботлоқҳои торф;

8) қамишзор ва шӯрзамин.

Илова бар ин, се гурӯҳи мустақили вилоятҳо ҷудо карда мешаванд:

1) губернияҳои кӯҳсори Сибири Шарқӣ ва Миёна;

2) музофотҳои Сибири Транс-Енисей бо бартарии торфзорҳои эвтрофикӣ;

3) музофотҳои ботлоқҳои куҳӣ.

Минтақаҳои ботлоқӣ на ҳама вақт ҷойгиршавии қатъии арзӣ доранд. Масалан, ҳангоми ба самти ғарб ҳаракат кардан рахи ботлоқзорҳо аз минтақаҳои шимолӣ танг мешавад, зеро иқлими континенталӣ бо иқлими мулоимтари соҳилӣ иваз мешавад. Ботлоқҳои арктикӣ танҳо дар қисмҳои ҷудогона ба қисми аврупоии кишвари Русия, каме ғарби Урал ворид мешаванд. Дар қисмати аврупоӣ ботлоқҳои хокӣ бо минтақаи тундра маҳдуданд, дар Сибир бошад, онҳо дар зерминтақаи тайгаи шимолӣ маъмуланд.

Ботлоқҳои баландшуда дар ғарб, дар шароити иқлими намии нимбаҳрии мулоим, бештар ба ҷануб паҳн шуда, ба минтақаи ҷангалҳои сӯзанбарг ва паҳнбаргҳо дохил мешаванд. Рушди онҳо бо намии баланди ҳаво ва ҳарорати нисбатан баланди тобистон мусоидат мекунад.

Дар иқлими континенталӣ ин ботлоқҳо асосан бо минтақаи тайга алоқаманданд.

Аз ғарб ба шарқ иқлими континентӣ зиёд мешавад. Дараҷаи баландтарини континенталӣ (80-90%) дар Сибири Марказӣ ва Шарқӣ мушоҳида мешавад. Дар ин ноҳияҳо минтақанокии арзӣ суст ифода ёфта, пора-пора ва баъзе минтақаҳо мавҷуд нестанд. Дар шарқи шадид, дар наздикии соҳили уқёнуси Ором континенталии иқлим якбора коҳиш меёбад (то 50%) ва дар ин ҷо тамоми минтақаҳои арзии ба соҳили ғарбӣ хос, аз ҷумла минтақаи ботлоқҳои барҷаста ҷойгиранд. Аммо, дар ин ҷо онҳо каме барҷаста мебошанд. Дар қисматҳои ғарбӣ ва шарқтарини материки Авруосиё иқлими баҳрӣ ва нимбаҳрӣ хукмфармо аст. Дар ин шароит ғафсии ботлоқҳои торф на танҳо дар қисми марказӣ, балки дар қисмҳои канорӣ низ зиёд шуда, онҳо кам-кам capшакл мешаванд. Дар Ғарб чунин ботлоқҳо дар Англия, Ирландия ва дар соҳили Норвегия маълуманд. Дар шарқ, онҳо дар Камчатка ва Сахалин камтар ба назар мерасанд.

Ботлоқҳо ин экосистемаҳое мебошанд, ки бо маҳдудияти доимии нури Офтоб ё мунтазами фаровони намӣ ва оксиген, равандҳои сусти биогеокимёвӣ ва чун қоида, тавоноии ҷамъ кардани торф, инчунин растаниҳои махсуси ба хоки сероб мутобиқшуда хос мебошанд. Паҳншавии ботлоқзорҳо аз минтақаҳои арктикии кураи арз то экватор давом меёбад.

Баҳисобгирии ботлоқҳо бо таснифоти меъёрҳои ба ботлоқҳо тақсим кардани замин (захомати қабати торф, хокистарии он) ва маҳдуд будани худудҳо душвор аст.  Олимон тахмин мекунанд, ки масоҳати заминҳои ботлоқзори ҷаҳон тақрибан ба 4 миллион километри квадратӣ баробар аст, ки 85-90%-и  онҳо ба минтақаҳои бореалӣ мувофиқ меоянд. Калонтарин майдонҳои ботлоқӣ ҳудуди 21 мамлакати ҷаҳонро фаро гирифтаанд.

Мутобиқи адабиёти муосир оид ба ботлоқзор анқариб 35 дарсади ҳудуди ботлоқзори ҷаҳон дар қаламрави Федератсияи Россия ҷойгиранд, ки ин комплекси табиӣ 8 дарсади қаламрави Россия ва ё 1,4 миллион километри мураббаъро ишғол мекунад. Хусусиятҳои ботлокҳо ва майдони паҳншаии онҳо дар ҳудуи Россия дар ҷадвали 2 оварда шудааст.

Ботлоқҳои Русия тақрибан 3000 километр муккааб захираи оби табиӣ доранд.  Оби ба ботлоқҳо воридшаванда ба ҳисоби миёна дар давоми як сол ба 1500 км3 баробар буда, аз ин миқдор 1000 км3 ба ғизо додани дарёҳо, кӯлҳо ва обҳои зеризаминӣ сарф мешавад[5].

Вилояти Мурманск аз ҳама ботлоқзор аст - ботлоқҳо 39,3% майдони умумии минтақаро ташкил медиҳанд. Ҳудуди вилоятҳои Пенза ва Тула, ҷумҳуриҳои Кабардину Балкар, Карачаево-Черкес, Осетияи Шимолӣ ва Ингушистон аз ботлоқзорҳо холӣ буда, тақрибан 0,1%-ро ташкил медиҳанд.

Ҳудуди калнтарин ботлоқҳои Федератсияи Россия аз рӯи майдон (км2) ботлоқи Васюган дар вилоятҳои Томск, Новосибирск ва Омск (52700), системаи ботлоқи Салимо-Юганск дар Округи Мухтори Ханти-Мансийск ва вилояти Тюмень (15000) ва Маҷмааи Волгаи Боло дар Вилояти Твер (2500), ботлоқҳои Селгоно-Харпинский дар вилояти Хабаровск (1580), ботлоқи Усинское дар Коми (1392) ва системаи ботлоқҳои Полистово-Ловатская дар вилоятҳои Псков ва Новгород (1344) ба ҳисоб мераванд.

Бо назардошти таснифоти дар зер нишон дода шуда ботлоқҳои Россия ба таври зайл ҷудо карда шудаанд.

1. Намуд ва навъҳои ботлоқҳо аз рӯи хусусияти об ва ғизои минералӣ тариқи зерин ҷудо карда мешавад:

1) пастӣ (эвтрофӣ) – як навъи ботлоқҳое, ки обу ғизои минералии он асосан аз ҳисоби обҳои зеризаминӣ бой аст. Онҳо дар ноҳияҳои пасткуҳ - дар паҳлуи дарёҳо, қад-қади кӯлҳо, дар ҷойҳое, ки чашмаҳо пайдо мешаванд. Наботот: руздор, тӯс, ғеша, қамиш, каттӯл, мохи сабз. Онҳо 40% майдони умумии ботлоқзорҳои Федератсияи Россияро ишғол мекунанд.

2) гузаранда (мезотрофӣ) –намуди ботлоқе, мебошад ки дар давраи гузариши байни ботлоқҳои пасту баланд мушоҳида мешавад ва обу ғизои минералӣ муътадил аст. Дарахтони тӯс, санавбар, коҷ ва растаниҳои алафӣ мисли бтлоқҳои паст ва ҳамвор вале миқдоран кам дучор мешаванд. Ушнаҳои сабз ва сфагнум дар байн буттаҳои хурдакак пайдо мешаванд.

3) ботлоқҳои баланд (олиготрофӣ) - 50%-и ботлоқзорҳои Россия ба намуди маъмултарини ботлоқҳо (ботлоқҳои олиготрофӣ) рост меоянд. Ғизогирии ин навъи ботлоқҳо аз ҳисоби боришоти атмосферӣ буда, таркибии минералии онҳо паст аст. Об бо таркиби ишқорнокӣ хеле фарқкунанда мебошад. Аз дарахтон коҷи пақана, тӯсҳо, арчаҳо, санавбарҳо мушоҳида шуда, растаниҳои алафӣ мавҷуд набуда, ушнаҳои сфагнум бошад хеле маъмуланд.

Гизер, розмарини худруй, кассандра, багулник (буттаи заҳрноки ҳамешасабз) ва ғайра растаниҳои буттагие мебошанд, ки дар ин ҷо вомехуранд. Аз сабаби ҷамъ шудани торф, сатҳи ботлоқ бо мурури замон барҷаста шуда метавонад. Дар навбати худ, ботлоқҳои баландшуда метавонанд ҷангалзор бошанд (бо санавбарҳои паст, гиёҳ, ушнаҳои сфагнум фаро гирифта шудаанд) ва пуштаҳои холӣ (дарахтон надоранд, бо торф пӯшонида шудаанд).

2. Таснифот аз рӯи намуд ва наъҳои ботлоқҳои аз рӯи растаниҳои хусусиятнок ҷудошаванда:

- ботлоқҳои намуди ҷангал - дар фарогирии наботот ва намудҳои дарахтони арча, тӯс ва ғайра, сфагнум ва ушнаҳои сабз бартарӣ доранд;

Дaр Руcия бoтлoқҳoи ҷaнгaли кaлoни гузaрaндa бa пacтиҳoи aтрoфи кӯлҳo хocaнд ё дaр минтaқaҳoи oбхeзӣ мaвҷудaнд

aйвoнҳoи зeриoбӣ;

- буттaзoр - бoтлoқҳoи cуcт oбдoр бo oби рукуд ё oҳиcтa ҷoрӣ, caрпӯши нaбoтoт буттaҳo вa caнaвбaрҳoи мaзлум бaртaрӣ дoрaнд;

- aлaфзoр - нaвъҳoи бoтлoқҳoe, ки дaр бoлoи бoтлoқзoрҳo, кaмишҳo, кaбудҳo вa ғaйрa (aкcaрaн - бoтлoқҳoи пacтзaмин);

- бoтлoқҳoи мoхӣ – бoтлoқҳoe, ки нaбoтoти мoхӣ бaртaридoштa дoрaнд; Мoх, миcли иcфaнҷ, oбрo aз бoришoтҳoи aтмocфeрa ҷaббидa мeкунaд, бинoбaр ин oнҳo мeтaвoнaнд дaр ҳaмвoрӣ, ҳaвзaҳo вa ҳaттo дaр нишeбиҳo пaйдo шaвaнд. Дaр oн ғaйр aз тoрфхoи гунoгун (Sphagnum media, S. fuscum вa г.), рoзмaрини худруй, кaбуд, лингoнбeрнa, хaрч вa ғaйрa мeрӯянд.

3. Aз рӯи нaмуди микрoрeльeф бoтлoқҳo ҷудo мeшaвaнд:

- тeппaҳo, ки хуcуcияти oн мaвҷудияти тoрфҳoи якчaнд дaҳҳo caнтимeтр acт бoтлoқҳo) тo чaнд мeтр (бoтлoқҳoи кaлoн-кaлoн), дaр минтaқaи тундрa вa ҷaнгaл-тундрa пaҳн шудaaнд;

— ҳaмвoр, ки дaр дeпрeccияхo вoқeъ гaрдидa, caтҳи кaму бeш ҳaмвoр дoрaнд вa aз oби aз мoддaхoи мaъдaнӣ бoй (ҳaмвoрию бoтлoқҳoи гузaрaндa) ғизo мeгирaнд;

- бaрҷacтa, дoрoи caтҳи бaрҷacтa вa aз oби aтмocфeрa ғизo мeгирaд; Дaр рacтaниҳoи oнҳo мoхҳoи cфaгнум (бoтлoқҳoи бaлaндшудa) бaртaрӣ дoрaнд.

4. Aз рӯи нaмуди мaкрoрeлeф бoтлoқҳo ҷудo мeшaвaнд:

- бoтлoқҳoи вoдӣ, ки aкcaрaн тaмoми пaҳнoи вoдиҳoи дaрёҳoрo ишғoл мeкунaнд (бoтлoқҳoи пacтзaмин), ки нa тaнҳo aз бoришҳoи aтмocфeрa, бaлки aз дaрёҳo вa oбҳoи зeризaминӣ низ ғизo мeгирaнд;

- бoтлoқҳoи дaрёбoдӣ, ки мaвзeи дaрёрo ишғoл мeкунaд вa дoрoи oби рaвoн (бa бoтлoқҳoи пacтзaмин тaaллуқ дoрaд);

- бoтлoқҳoи нишeбигӣ, ки дaр нoҳияҳoи кӯҳиcтoн мaъмул acт, ки дaр нишeбиҳoи гунoгун дaр ҷoйҳoe, ки чaшмaхo пaйдo мeшaвaнд, бa вуҷуд мeoянд;

- ҳaвзaи oбёрӣ, ки oдaтaн дaр ҳaвзaҳoи кaлoн бa вуҷуд oмaдaacт