НАҚШИ ЗАБОНИ ТОҶИКӢ ВА АНГЛИСӢ ДАР ТАШАККУЛИ ҶАҲОНБИНИИ НАСЛИ НАВРАС

(Ба муносибати Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон - 5 октябр)

Ҳар як миллат пеш аз ҳама бо забони худ шинохта мешавад. Забон таърихи миллатро нигоҳ медорад, фарҳанги онро ба наслҳои баъдӣ мерасонад ва арзишҳои маънавию ахлоқии ҷомеаро ҳифз мекунад. Миллате, ки забони худро эҳтиром менамояд, дар асл таърих, фарҳанг ва ҳастии маънавии худро гиромӣ медорад.

Забони тоҷикӣ яке аз муҳимтарин пояҳои ҳувияти миллӣ, фарҳанг ва худшиносии мардум ба шумор меравад. Осори бузургони адабиёти тоҷик бо ин забон офарида шудааст ва имрӯз низ забони тоҷикӣ дар ҳаёти сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ, илмӣ ва фарҳангии кишвар нақши муҳим дорад. Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон забони тоҷикиро забони давлатии кишвар муайян намуда, истифода, ҳимоя ва рушди онро таъмин мекунад.

5 октябр - Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳар яки моро водор месозад, ки дар бораи ҳифзи забони модарӣ, дуруст истифода бурдани он ва тарзи муносибат ба забон дар тарбияи насли наврас андеша кунем.

Дар баробари ин, ҷаҳони муосир моро ба омӯзиши забонҳои хориҷӣ водор месозад. Рушди илм, технология, интернет, иқтисоди ҷаҳонӣ ва муносибатҳои байналмилалӣ донистани забонҳои хориҷиро ба яке аз талаботи муҳими замони имрӯз табдил додааст. Дар миёни онҳо забони англисӣ мавқеи махсус дорад, зеро барои бисёре аз ҷавонон воситаи дастрасӣ ба дониш, иттилоот, адабиёт, технология ва муоширати байналмилалӣ мебошад.

Аз ин рӯ, масъалаи асосӣ интихоби «забони тоҷикӣ ё забони англисӣ» нест, балки пайдо намудани муносибати дуруст миёни онҳост. Мо бояд ба фарзандон ва хонандагон фаҳмонем, ки донистани забони хориҷӣ маънои камарзиш донистани забони модариро надорад. Баръакс, инсон метавонад бо забони модарӣ решаҳои фарҳангии худро бишиносад ва тавассути забони хориҷӣ уфуқҳои ҷаҳонро васеъ намояд.

Ҷаҳонбинии инсон дар як рӯз ташаккул намеёбад. Оила, мактаб, муҳити иҷтимоӣ, китоб, таҷрибаи зиндагӣ ва муносибат бо дигарон ба ин раванд таъсир мерасонанд. Дар ҳамаи ин омилҳо забон нақши муҳим дорад.

Кӯдак аввалин калимаҳоро аз модар ва наздикони худ меомӯзад. Ин калимаҳо барои ӯ танҳо овоз нестанд, балки бо эҳсос, муҳаббат, меҳрубонӣ ва муҳити зиндагӣ пайванд доранд. Вақте кӯдак мафҳумҳои «модар», «падар», «Ватан», «хона», «дӯстӣ», «меҳр» ва «дониш»-ро меомӯзад, ҳамзамон мазмуни маънавии онҳоро низ тадриҷан дарк мекунад.

Аз ҳамин ҷост, ки забони модарӣ дар ташаккули шахсияти кӯдак ҷойгоҳи махсус дорад. Кӯдак тавассути забон муносибати худро ба муҳити атроф ифода мекунад, савол медиҳад, андеша меронад, ҳиссиёти худро баён менамояд ва тадриҷан мустақилона фикр карданро меомӯзад. Забон ба инсон имкон медиҳад, ки на танҳо маълумотро қабул, балки онро таҳлил ва арзёбӣ кунад. Хонандае, ки фикри худро равшан баён карда метавонад, дар муошират низ фаъолтар буда, қодир аст савол диҳад, далел биёрад, андешаи дигаронро бишнавад ва мавқеи худро асоснок намояд.

Дар ин замина омӯзиши ҳам забони тоҷикӣ ва ҳам забони англисӣ метавонад ба ташаккули ҷаҳонбинии васеъ мусоидат кунад.

Забони тоҷикӣ яке аз муҳимтарин унсурҳои фарҳанги миллӣ мебошад. Дар он таърихи чандин аср, адабиёти ғанӣ ва таҷрибаи маънавии мардум инъикос ёфтааст. Ҳангоми мутолиаи осори Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Носири Хусрав, Саъдӣ, Ҳофиз, Камоли Хуҷандӣ, Ҷомӣ ва дигар бузургони адабиёти форсу тоҷик хонанда на танҳо забон ва андешаи адабиро меомӯзад, балки бо ҷаҳонбинии гузаштагон, арзишҳои инсонӣ, ахлоқ, дониш, адолат, ватандӯстӣ ва маърифат шинос мешавад.

Маҳз тавассути забон наслҳо бо ҳам пайваст мешаванд. Агар мо забони гузаштагони худро хуб омӯзем, метавонем андеша ва таҷрибаи онҳоро амиқтар дарк намоем. Баръакс, беэътиноӣ ба забони модарӣ метавонад инсонро аз як қисми мероси фарҳангии худ дур созад.

Қонунгузории амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон истифодаи забони давлатиро дар соҳаҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ, илмӣ ва фарҳангӣ пешбинӣ намуда, омӯзиши онро дар муассисаҳои таълимӣ таъмин мекунад. Аз ин рӯ, омӯзиши дурусти забони тоҷикӣ танҳо вазифаи омӯзгори забон ва адабиёт нест. Ҳар як омӯзгор, новобаста аз фанни таълимӣ, метавонад дар рушди забондонии хонанда саҳм гузорад.

Муаллими математика метавонад истилоҳҳои соҳавиро дуруст истифода барад, омӯзгори таърих тавассути забони равону фаҳмо таваҷҷуҳи хонандаро ба таърихи миллат бештар намояд. Муаллими забони англисӣ низ метавонад дар раванди таълим нишон диҳад, ки забони модарӣ арзиши муҳим дорад ва омӯзиши забони хориҷӣ бо эҳтироми он мухолифат намекунад.

Дар баробари забони модарӣ омӯзиши забонҳои хориҷӣ барои насли наврас аҳамияти рӯзафзун пайдо кардааст. Имрӯз қисми зиёди захираҳои илмӣ, технологияҳои иттилоотӣ, маводи таълимӣ, курсҳои онлайн ва воситаҳои муоширати байналмилалӣ бо забони англисӣ дастрасанд. Аз ин рӯ, донистани он метавонад барои хонанда имкониятҳои нави таълимӣ фароҳам оварад.

Хонанда ҳангоми омӯзиши забони англисӣ танҳо грамматика ва луғатро аз худ намекунад, балки бо фарҳанг, таърих, урфу одат ва тарзи зиндагии халқҳои дигар низ шинос мешавад. Матнҳои англисӣ метавонанд доираи маълумоти ӯро дар бораи кишварҳои гуногун, илм, муҳити зист, технология, фарҳанг ва масъалаҳои иҷтимоӣ васеъ намоянд.

Баъзан чунин андеша ба миён меояд, ки таваҷҷуҳи зиёд ба забони англисӣ метавонад боиси кам шудани таваҷҷуҳ ба забони тоҷикӣ гардад. Аммо масъала дар худи омӯзиши забони хориҷӣ нест, балки дар муносибати дуруст ба ҳар ду забон мебошад. Агар хонанда забони модарии худро хуб донад, омӯзиши забони хориҷӣ метавонад ҷаҳонбинии ӯро боз ҳам васеъ кунад. Ӯ метавонад мафҳумҳоро аз нуқтаҳои назари гуногун муқоиса намуда, ба фарқияти фарҳангҳо ва тарзи андешаи мардумони дигар таваҷҷуҳ зоҳир кунад.

Қонунгузории забонии Ҷумҳурии Тоҷикистон истифодаи забонҳои дигарро дар баробари забони давлатӣ низ пешбинӣ мекунад. Аз ҷумла, муассисаҳои таълимӣ метавонанд ба забонҳои дигар фаъолият намоянд, дар ҳоле ки омӯзиши забони давлатӣ бояд таъмин гардад. Пас, муносибати дуруст чунин аст: забони тоҷикӣ - пояи ҳувияти мо ва забонҳои хориҷӣ - воситаи густариши дониш ва муошират бо ҷаҳон мебошанд. Ин ду вазифа ба ҳам мухолиф нестанд.

Дар ин раванд нақши омӯзгор хеле муҳим аст. Муаллим танҳо дониш намедиҳад, балки муносибатро низ ташаккул медиҳад. Агар омӯзгор ба забони модарӣ бо эҳтиром муносибат кунад, хонанда низ тадриҷан чунин муносибатро қабул мекунад. Ҳамзамон, омӯзиши шавқовар ва мақсадноки забони хориҷӣ ба хонанда мефаҳмонад, ки донистани забонҳои дигар имконияти шинохти ҷаҳон ва муошират бо мардумони гуногун аст.

Омӯзгори забони англисӣ метавонад дар ин самт нақши махсус дошта бошад. Масалан, дар ҳар дарс метавон бахши кӯтоҳеро ба муаррифии фарҳанг, таърих, адабиёт ва арзишҳои тоҷикӣ ба забони англисӣ бахшид. Ин усул ба хонанда имкон медиҳад, ки на танҳо фарҳанги дигаронро омӯзад, балки фарҳанги худро низ ба дигарон муаррифӣ карда тавонад.

Ҷаҳони муосир аз инсон қобилияти муоширати самаранокро талаб мекунад. Барои муваффақ шудан танҳо дониш доштан кофӣ нест; инсон бояд фикри худро равшан ва асоснок баён карда тавонад. Забони тоҷикӣ ба хонанда имконият медиҳад, ки андешаҳои худро дар муҳити миллӣ ва иҷтимоии худ ифода намояд, забони англисӣ бошад, доираи муоширати ӯро васеъ мекунад.

Хонандае, ки бо ду забон муошират карда метавонад, имкониятҳои бештар барои шиносоӣ бо одамони дигар, иштирок дар барномаҳои таълимӣ ва истифодаи захираҳои байналмилалӣ пайдо мекунад. Дар баробари ин, қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон истифодаи забони давлатиро дар фазои иттилоотию коммуникатсионӣ низ пешбинӣ намуда, фароҳам овардани шароитро барои истифодаи он дар технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ муқаррар мекунад.

Ин масъала дар замони рушди босуръати технология аҳамияти бештар пайдо мекунад. Забони тоҷикӣ бояд дар фазои рақамӣ низ қобили истифода, фаҳмо ва рушдёбанда бошад. Ҳамзамон, донистани забони англисӣ ба ҷавонон имконият медиҳад, ки аз захираҳои васеи ҷаҳонии иттилоотӣ ва таълимӣ истифода баранд.

Яке аз роҳҳои самараноки рушди ҷаҳонбинии хонандагон ҷалби онҳо ба мутолиаи осори ду забон мебошад. Китобҳои тоҷикӣ барои шинохти фарҳанг ва таърихи миллӣ аҳамияти калон доранд. Дар баробари ин, мутолиаи китобҳои мутобиқшудаи англисӣ метавонад ба рушди луғат, тафаккур ва доираи ҷаҳонбинии хонанда мусоидат кунад.

Омӯзиши забони хориҷӣ инчунин дарки фарҳангҳои дигарро инкишоф медиҳад. Тарзи салом додан, муошират, муносибат ба калонсолон, ифодаи эҳтиром ва ҳатто истифодаи баъзе ибораҳо дар фарҳангҳои гуногун метавонад фарқ кунад. Шиносоӣ бо ин фарқиятҳо ба хонанда ёрӣ медиҳад, ки ба фарҳангҳои дигар бо эҳтиром муносибат кунад. Ҳамзамон, ӯ бояд тавонад фарҳанги худро низ дуруст муаррифӣ намояд.

Ҷаҳонишавӣ барои ҷомеа имкониятҳои зиёд фароҳам меорад: дониш, технология ва таҷрибаи кишварҳои гуногун дастрастар мешаванд. Аммо дар баробари ин, ҳифзи ҳувияти миллӣ низ аҳамияти худро нигоҳ медорад. Дар чунин шароит забон яке аз воситаҳои асосии ҳифзи ин ҳувият мебошад.

Ҷавонони тоҷик метавонанд забони англисиро хуб омӯзанд, дар озмунҳои байналмилалӣ иштирок кунанд, китобҳои хориҷиро мутолиа намоянд ва бо ҳамсолони кишварҳои дигар муошират кунанд. Ин ҳама бо донистани хуби забони тоҷикӣ мухолифате надорад. Баръакс, инсон метавонад ҳамзамон фарҳанги худ ва фарҳангҳои дигарро бишиносад ва миёни онҳо робитаи созанда барқарор кунад.

Аз ин рӯ, масъалаи муҳим он аст, ки мо ба насли наврас чӣ гуна муносибатро нисбат ба забонҳо омӯзонем. Танҳо гуфтани «забони хориҷиро омӯз, вале забони модариро фаромӯш накун» кофӣ нест. Муҳимтар аз он аст, ки ба хонанда дар амал нишон диҳем, ки чӣ гуна метавон ҳар ду забонро дар таҳсил, муошират ва фаъолияти ҳаррӯза истифода бурд.

Насли имрӯз дар шароите ба воя мерасад, ки имкониятҳои омӯзиш нисбат ба гузашта хеле бештар шудаанд. Интернет, китобҳои электронӣ, курсҳои онлайн ва дигар воситаҳои рақамӣ ба хонанда имкон медиҳанд, ки берун аз доираи дарс низ дониш омӯзад. Аммо истифодаи самараноки ин имкониятҳо ба саводи хуби забонӣ вобаста аст.

Забони тоҷикӣ ба хонанда барои дарки муҳити миллӣ ва иҷтимоии худ замина мегузорад, забони англисӣ бошад, дастрасии ӯро ба бахши бузурги захираҳои байналмилалӣ васеъ менамояд. Аз ин рӯ, дузабонӣ метавонад барои насли наврас сармояи муҳими маънавӣ ва таълимӣ бошад. Вале он танҳо дар сурате самаранок аст, ки ҳар ду забон бо эҳтиром, масъулият ва мақсади равшан омӯхта шаванд.

Аз ин рӯ, вазифаи мо ҳамчун омӯзгорон танҳо таълими калима ва қоида нест. Мо бояд насли босавод, андешаманд, худшинос ва дорои ҷаҳонбинии васеъро тарбия намоем. Ҷавоне, ки забони модарии худро хуб медонад ва ҳамзамон забонҳои хориҷиро меомӯзад, метавонад ҳам фарҳанги худро ҳифз кунад ва ҳам бо ҷаҳони муосир робитаи созанда дошта бошад.

Бигзор насли наврас забони тоҷикии худро бишносад, бо забони англисӣ ҷаҳонро омӯзад ва бо донишу маърифати худ дар ободии ояндаи кишвар саҳм гузорад.

Рӯзи забони давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон муборак бод!

Сайдализода Фотима Обид, муаллими калони кафедраи забоншиносӣ ва типологияи муқоисавии Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба номи Абуабдуллоҳи Рӯдакӣ